Ölüm bir son değil bir bilinç ve manevi bir dönüşüm olarak algılanabilir
Rabıta-i mevt; Arapça kökenli olan bu terim “ölümle bağ kurmak” veya “ölümü hatırlamak”; tasavvufi bir kavram olarak kişinin ölümün gerçeğini düşünerek manevi bir farkındalık oluşturması ve nefsini terbiye etmesi anlamına gelir.
Bu eğitimsel veya manevi bir uygulama olarak kişinin günlük yaşamında ölüm düşüncesini sürekli hatırlayarak hayatını ona göre şekillendirmesini ifade eder. Bu yüzden rabıta-i mevt, felsefi ve manevi bir kavramdır. Üstad bu konudaki hislerini şu ifade ile dile getiriyor:
“Bir zaman rabıta-i mevtten ve المؤت حق kaziyesindeki tasdikten ve alemin zeval ve fenasından gelen bir halet-i ruhiyeden kendimi acip bir alemde gördüm.”
Üstadın burada kullandığı dil ve anlam düzeyi edebi ve derin bir tasvir içeriyor. Biz bu ifadeyi analiz ederken “istiare” kavramının belirgin özelliklerini dikkate alarak ancak bir sonuca varabiliriz.
İstiare, bir durumu veya bir nesneyi doğrudan bir başka şeyle benzeştirerek anlatır. Ancak burada doğrudan bir benzetme yapılmamış, daha çok kişisel, soyut bir ruh hali tasvir edilmiştir.
İstiare benzetmenin yalnızca bir unsuru (benzeyen ya da benzetilen) kullanılarak yapılır. Yukarıdaki ifadede, “alemin zeval ve fenası” gibi imgeler, doğrudan bir benzetme unsuru içermiyor. Ancak bu tür edebi ifadelerde istiareye rastlamak mümkündür. Örneğin, burada “alemin zeval ve fena bulması” kapalı istiare olarak yorumlanabilir. Bu tür ifadeler yoluyla bir anlam derinliği oluşturulur. Ancak buradaki anlatım, çözümleme yapılmasını zorlaştıran, daha çok tasavvufi ve felsefi bir derinlik içerdiğinden istiareye de kapı aralayabilir. Edebi bir bağlamda, ölüm düşüncesinin bir “bağ” olarak sunulması istiare özelliğini taşıyabilir.
“Bir zaman rabıta-i mevtten ve “ölüm gerçektir” hükmündeki tasdikten ve alemin zeval ve fenasından gelen bir halet-i ruhiyeden kendimi acip bir alemde gördüm.”
İstiare içeren bu ifade şekli bir şeyi başka bir şeyle veya ilişki kurarak anlatma sanatıdır. Bir kelime gerçek anlamından farklı bir anlamda kullanılarak soyut ya da başka karmaşık bir fikri daha anlaşılır ve etkili bir şekilde ifade eder.
“Baktım ki, ben bir cenazeyim üç büyük mühim cenazenin başında duruyorum.” ifadesi, istiare sanatını barındırır bu ifadeyi analiz ettiğimizde: kişinin kendisini cenazeye benzetmesi, doğrudan bir benzetme yapılmadan gerçekleştirilmiştir. Kendi varlığını bir cenaze olarak nitelendirmesi, fanilik ve ölüme olan yakınlığını sembolize eder. İnsanın ölüm karşısındaki acziyetini, geçiciliğini veya dünyanın faniliğini anlatan derin bir mecaz olarak kullanılmıştır. Burada bahsedilen üç mühim cenaze tasavvufi veya felsefi bir anlam taşır. Dünyaya, insana ve hayata dair derin soyut anlamlar içerir. Bu da ifadeye edebi bir yoğunluk katmaktadır.
Üç mühim cenaze, üç önemli geçiciliği simgeler:
- Kendi ölümü ile insan varlığının sonlu oluşu.
- İnsanlığın ölümü ile bütün insanlık tarihinin faniliği.
- Kâinatın ölümü ile evrenin bir gün sona ereceği gerçeği.
Ölüm ve faniliğin bir tefekkür aracı olarak kullanıldığı bu cümlede, fiziksel bir durumdan çok manevi bir durumu ve derin bir düşünceyi yansıtan karmaşık ve soyut bir hakikati daha somut ve etkileyici bir şekilde anlatır.
Kendisini “cenaze” olarak nitelendirmesi, ruhsal bir durumu somut bir kavramla açıklama çabasıdır. Kendi faniliğini, nefsinin ölümlü olduğunu ve dünya hayatının geçiciliğini vurgulayan bir mecazdır. Burada “cenaze” insanın hem fiziksel hem de ruhsal olarak ölüme ve fani dünyadan ayrılışına olan yakınlığını temsil eder.
Eğer bu cümlede sadece gerçek bir durumu betimlemiş olsaydı, bir tasvir olurdu. Örneğin fiziksel bir cenaze ortamını detaylandırmak bir tasvirdir. Ancak bu cümlede, bir ruh veya manevi durumu anlatmak için “cenaze” kelimesi sembolik olarak kullanıldığından bu kapalı istiaredir.
“Bir zaman rabıta-i mevtten ve ölüm gerçektir kaziyesindeki tasdikten ve alemin zeval ve fenasından gelen bir halet-i ruhiyeden, kendimi acip bir alemde gördüm baktım ki, ben bir cenazeyim, üç mühim büyük cenazenin başında duruyorum.
Birisi: benim hayatımla alakadar ve mazi kabrine giren zihayat mahlukatın heyetin mecmuasının cenaze-i manevisi başında bir mezar taşı hükmündeyim.”
Ölümle bağ kurmak ve ölüm haktır anlayışı ile bir manevi halet-i ruhiyeye (ruhsal bir duruma) girdiğini belirten Üstat Bediüzzaman Said Nursi’de ölümün kaçınılmaz gerçekliği üzerinde derin düşünceler gelişir. Manevi bir tefekkür ve içsel yolculuğu anlattığı derin bir düşüncede insanın kendi ölümünü ve dünyanın faniliğini sürekli hatırlatması ve bu düşünceyle yaşaması anlamına gelir.
“Acip bir alemde gördüm” ifadesi, üstadın yaşadığı manevi dönüşümü ve algı dünyasında oluşturduğu değişikliği anlatır. Fiziksel dünyadan ziyade manevi bir alemde yaşanan bir bilinç söz konusudur.
“Ben bir cenazeyim” ve “üç mühim büyük cenazenin başında duruyorum” tabirleri hem bireysel hem de toplumsal anlamda ölümün ve faniliğin farkına varmanın sembolik bir anlatımıdır. “Üç büyük cenaze” insanın kendi ölümünü, tüm insanlığın ölümünü ve evreninin yok oluşunu temsil eder. “Benim hayatımla alakadar” kısmı Üstat Bediüzzaman Said Nursi’nin kendisini bireysel olarak değil bütün insanlıkla ilgili bir varlık olarak düşündüğünü gösterir. “Zihayatın mahlukatın heyet-i mecmuasının cenaze-i maneviyesi” tabiri tüm canlıların bir arada oluşturan manevi ölümüne işaret eder. Üstat kendisini bu manevi cenazenin bir mezar taşı gibi, bir anlamda tanıklık eden bir öğesi olarak görmektedir. Bu, ölümün sadece bireysel bir durum değil tüm canlıların ortak bir gerçeği olduğu anlayışını yansıtır.
Ölüm bir son değil bir bilinç ve manevi bir dönüşüm olarak algılanabilir. Bu tür metinlerdeki anlatımlar, ferdi ve bütün insanlığı ilgilendiren düzeyde insanın varoluşunu sorgulamasını sağlar.
Bu metinde kullanılan istiare insanın manevi yolculuğunda karşılaştığı içsel değişimlerin derinliğini ve anlamını vurgular.