Müslüman Yöneticinin Hesap Bilinci

İslam siyaset düşüncesinde yöneticilik; güç ve otorite elde etmekten ziyade ağır bir emanet ve sorumluluk olarak değerlendirilmektedir. Kur’an-ı Kerim’de yönetim yetkisi insana mutlak bir hâkimiyet olarak verilmemiştir. Bu yetki Allah’ın verdiği bir imkân ve imtihan olarak sunulur. Bu nedenle Müslüman yönetici yalnızca yönettiği topluma değil her şeyden önce Allah’a hesap vereceğinin bilinciyle hareket etmek zorundadır. Bu bilinç yöneticinin adaletli davranmasının, kamu hakkını korumasının ve zulümden uzak durmasının temelini oluşturur.

İslam’a göre yönetimin başarısı sadece ekonomik gelişme veya askerî güçle ölçülmez. Asıl başarı; adaletin tesis edilmesi, insanların haklarının korunması ve toplumda güven ortamının oluşturulmasıdır. Bu hedeflerin gerçekleşebilmesi ise yöneticinin sürekli hesap verme bilinci taşımasına bağlıdır.

Kur’an-ı Kerim’de yöneticilere hitap eden en temel ilkelerden biri adaletle hükmetme emridir. Nitekim Yüce Allah “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.” ^{(Nisâ, 58)} buyurmaktadır. Bu ayet, İslam yönetim anlayışının iki temel esasını ortaya koymaktadır. Birincisi kamu görevlerinin ehil kimselere verilmesi ikincisi ise hiçbir ayrım gözetmeksizin adaletin uygulanmasıdır. Dolayısıyla yönetici görev dağılımında liyakati esas almak ve kararlarında hakkaniyetten ayrılmamak zorundadır.

Yöneticinin hesap bilincinin temelinde Allah’a karşı sorumluluk duygusu yer almaktadır. Kur’an’da, “Kim zerre kadar hayır işlerse onu görür; kim de zerre kadar kötülük işlerse onu görür.” ^{(Zilzâl, 7-8)} buyurularak hiçbir davranışın karşılıksız kalmayacağı bildirilmiştir. Bu ilke yönetici açısından büyük önem taşımaktadır. Çünkü yöneticinin aldığı kararlar yalnızca kendisini etkilememektedir, toplumun tamamını etkilemektedir. Ahirette ilahî huzurda hesap vereceğine inanan bir yönetici yetkisini keyfi biçimde kullanmaktan kaçınacak ve kamu hakkını titizlikle koruyacaktır.

Kur’an’da adalet emri, bağlayıcı bir ilahî hükümdür yalnızca ahlaki bir tavsiye olarak görülmez. Allah Teâlâ, “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder. Hayâsızlığı, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar.” ^{(Nahl, 90)} buyurarak adaletin toplumsal düzenin temelini oluşturduğunu ifade etmektedir. Bu sebeple İslam’da güçlü olanın aksine haklı olanın korunması esastır. Yönetici, şahsi kanaatlerinin veya menfaatlerinin aksine adalet ölçüsünü esas almakla yükümlüdür.

Hz. Peygamber ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} yöneticiliği ağır bir sorumluluk olarak değerlendirmiştir. En kapsamlı rivayetlerden birinde şöyle buyurmaktadır: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüz sürüden sorumlusunuz. Devlet başkanı da bir çobandır ve yönettiklerinden sorumludur.” ^{(Buhârî, Ahkâm, 1; Müslim, İmâre, 20).} Bu hadis yöneticinin toplum üzerindeki sorumluluğunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Nasıl bir çoban sürüsünü korumakla yükümlüyse yönetici de can, mal, din, akıl ve nesil emniyetini sağlamakla sorumludur.

İslam yönetim anlayışında adaletin uygulanması konusunda hiçbir kimseye ayrıcalık tanınmamıştır. Hz. Peygamber ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem),} hırsızlık yapan soylu bir kadın hakkında aracılık yapılmak istenmesi üzerine, “Allah’a yemin ederim ki Muhammed’in kızı Fâtıma da hırsızlık yapsaydı onun da elini keserdim.” ^{(Buhârî, Hudûd, 12; Müslim, Hudûd, 8)} buyurarak hukukun herkes için eşit olduğunu göstermiştir. Bu uygulama İslam’da yöneticinin akrabalık, makam veya servet sebebiyle adaletten sapamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

Kur’an, yöneticilerin karar alma süreçlerinde istişareyi de önemli bir ilke olarak belirlemiştir. Yüce Allah Hz. Peygamber’e ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} hitaben, “İş konusunda onlarla istişare et. Karar verdiğin zaman da Allah’a tevekkül et.” ^{(Âl-i İmrân: 159)} buyurmaktadır. Aynı şekilde müminlerin özellikleri sayılırken onların işlerini danışma ile yürüttükleri belirtilmektedir ^{(Şûrâ, 38).} Bu ayetler yönetimin tek kişinin iradesine bırakılmaması gerektiğini göstermektedir.

Hz. Peygamber, kamu görevlerinde liyakat ilkesine büyük önem vermiştir. Bir hadisinde, “İş ehil olmayana verildiği zaman kıyameti bekle.” ^{(Buhârî, İlim, 2)} buyurarak görevlendirmelerde ehliyetin ihmal edilmesini toplumsal çöküşün sebeplerinden biri olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle Müslüman yönetici görevlendirmelerinde şahsi yakınlık veya siyasi çıkar yerine bilgi, tecrübe ve ahlaki yeterliliği esas almalıdır.

İslam’da yöneticilik aynı zamanda halka hizmet etme görevidir. Hz. Peygamber’in ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)}, “Allah’ım! Ümmetimin işlerinden birini üstlenip de onlara zorluk çıkarana Sen de zorluk çıkar, onlara yumuşak davranana Sen de yumuşak davran.” ^{(Müslim, İmâre, 19)} şeklindeki duası yöneticinin halkın hayatını kolaylaştırmakla yükümlü olduğunu göstermektedir. Buna göre yönetici kibirli, baskıcı ve ulaşılmaz bir otorite yerine adaletli, merhametli ve toplumun ihtiyaçlarına duyarlı bir hizmet insanı olmalıdır.

Kur’an ve Sünnet, Müslüman yöneticinin en temel özelliğinin hesap verme bilinci olduğunu ortaya koymaktadır. Allah’ın huzurunda yaptıklarının hesabını vereceğine inanan bir yönetici adaletten ayrılmaz, emanete riayet eder, liyakati gözetir ve kamu hakkını titizlikle korur. Bu ilkeler yalnızca bireysel ahlakın değil aynı zamanda güçlü ve güvenilir bir yönetim anlayışının da temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla İslam siyaset düşüncesinde başarılı yönetimin ölçüsü otoritenin büyüklüğünden ziyade Allah’ın rızasını gözeten adil ve sorumlu bir yönetim anlayışını hayata geçirebilmektir.

Hz. Peygamber ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} döneminde zekât sisteminin devlet eliyle yürütülmesi sosyal adaletin sağlanmasına yönelik önemli uygulamalardan biridir. Böylece ekonomik güç belirli ellerde toplanmamış, toplumun ihtiyaç sahibi kesimleri korunmuştur.

Kur’an, müminlerin işlerini danışma ile yürüttüklerini bildirmektedir. İstişare, yöneticinin her şeyi en iyi bildiği düşüncesini reddeder. Yönetimde ortak aklın kullanılmasını sağlar. Hz. Peygamber ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} savaşlardan devlet yönetimine kadar birçok konuda sahabeleriyle istişare etmiş, zaman zaman kendi görüşü yerine çoğunluğun görüşünü uygulamıştır. Bu durum hesap bilincinin yalnızca Yüce Allah’a karşı sorumlulukla sınırlı olmadığını aynı zamanda topluma karşı şeffaflık ve katılımcılığı da içerdiğini göstermektedir. İstişare yöneticinin hata yapma ihtimalini azaltırken toplumun yönetime güven duymasını da sağlar. İstişare yöneticinin hesap verebilirliğini güçlendiren ve hata ihtimalini azaltan önemli bir yönetim ilkesidir.

Kur’an’da Firavun örneği yönetim yetkisinin nasıl bir zulüm aracına dönüşebileceğini göstermektedir. Firavun kendisini mutlak otorite olarak görmüş, halkını küçümsemiş ve ilahî sınırları aşmıştır. İslam yönetim anlayışı ise bunun tam tersini savunur. Müslüman yönetici tevazu sahibi olmalıdır, halktan kopmamalıdır, eleştiriye açık olmalıdır ve makamını üstünlük sebebi olarak görmemelidir. Hz. Peygamber’in ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} sade hayatı, halkın arasında bulunması ve kendisini diğer insanlardan üstün görmemesi, yöneticilere örnek teşkil etmektedir.

Bir toplumun devlete güvenmesi yöneticilerin dürüstlüğüne bağlıdır. İnsanlar adalet gördükleri ölçüde yönetime güven duyarlar. Güven ise ekonomik gelişmenin, toplumsal huzurun ve siyasal istikrarın temelidir. Hesap bilincine sahip yönetici sözünde durur, verdiği vaatleri yerine getirmeye çalışır, vatandaşların haklarını korur, farklı inanç ve düşüncelere adaletle yaklaşır, hukukun üstünlüğünü esas alır. Bu anlayış toplumda birlik ve beraberliği güçlendirirken fitne, ayrımcılık ve huzursuzluğu da azaltmaktadır.

İslam’da yöneticilik makamı ayrıcalık değildir bilakis ağır bir sorumluluktur. Müslüman yönetici bütün kararlarında Allah’ın huzurunda hesap vereceğini unutmamalıdır. Bu bilinç adaletin uygulanmasını, kamu hakkının korunmasını, liyakatin esas alınmasını ve toplumun huzurunun sağlanmasını mümkün kılar.

Hz. Peygamber’in ^{(Sallallahu Aleyhi Vessellem)} yönetim anlayışı incelendiğinde hesap bilinci, adalet, istişare, tevazu, hizmet, liyakat ve merhametin birbirini tamamlayan ilkeler olduğu görülmektedir. Bu ilkeler yalnızca tarihî bir model olmayıp günümüz kamu yönetimi açısından da evrensel nitelik taşıyan etik değerlerdir.

Allah’a karşı hesap verme bilinci olmayan bir yönetimin uzun vadede adaleti koruması mümkün değildir. Buna karşılık yöneticiliği emanet olarak gören, hukuka bağlı kalan ve toplumun hakkını kendi hakkından üstün tutan liderler hem dünyada güven ortamı oluşturacak hem de ahirette görevlerinin hesabını verebilecek bir yönetim anlayışını temsil edeceklerdir.