“Cennetin anahtarı namaz, namazın anahtarı da temizliktir.” (Ahmed, III, 340)
“Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever ve çok temizlenenleri sever.” (Bakara: 222)
Ebû Mâlik Hâris bin Âsım el-Eş’arî’den (Radıyallahu Anh) rivâyet edilmiştir. Dedi ki: Resûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu: “Temizlik imanın yarısıdır. (Müslim,Tahâret 1, Tirmizî, Daavât 86)
Temizlik, düzen, nizam ve intizam İslam’ın üzerinde önemle durduğu temel değerlerdendir. İslam dini bir yönüyle temizlik ve düzen dinidir. Birçok ayet-i kerime ve hadis-i şerif temizlikten ve temizliğin öneminden bahs eder. Bütün fıkıh kitaplarında “Tahâret” temizlik bölümü ve malın temizliği olan “Zekât” bölümü vardır. Alimlerimiz güzel ahlak, adab-ı muaşeret ve “Nefis tezkiyesi” ile ilgili kitaplar yazmıştır.
İslam’da temizlik, Mü’minin hayatında sürekli bulunması gereken bir hassasiyettir. Bedenin temiz olması, elbisenin temiz tutulması, bulunulan ortamın kirden arındırılması, düzenli olması ve helal lokmaya dikkat edilmesi Müslümanın günlük hayatında önemli yer tutar.
İslam’ın üzerinde durduğu temizlik maddi ve manevi olmak özere iki kısımdır. Buna binaen kalbin, niyetin, dilin, düşüncenin, ahlakın ve davranışların da temiz olması gerekir. Temizlik, insanın dış görünüşünü düzenlediği gibi ahlakını, ruhunu, kalbini ve ibadet bilincini de güçlendirir.
Peygamber Efendimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem) temizliği imanın bir parçası olarak görmüş ve Müslümanlara hem ibadet öncesinde hem de günlük hayatta temiz olmalarını tavsiye etmiştir.
“Kabir azabının çoğu, necâsetten gereği gibi sakınmamaktan kaynaklanır.” (İbn-i Mâce, Tahâret 26)
İbadet için temizlik
İslam’a göre temizlik, ibadet hayatının ayrılmaz bir parçasıdır. Kur’an-ı kerime dokunmak, namaz kılmak ve tavaf etmek için abdest almak, cünüplük hâlinde gusletmek, mescitleri temiz tutmak ve temiz elbiseyle ibadet etmek bu anlayışın önemli göstergeleridir.
“Tertemiz olanlardan başkası ona (Kur’an’a) dokunamaz.” (Vâkıa: 79)
“Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi, dirseklere kadar ellerinizi ve kollarınızı yıkayın, başınıza meshedin ve topuklara kadar da ayaklarınızı yıkayın! Eğer cünüp iseniz güzelce yıkanıp temizlenin. Şayet hasta veya yolcu olursanız yahut biriniz tuvaletten gelirse ya da eşlerinizle cinsî münâsebette bulunur da, abdest veya gusül almanız gereken böyle durumlarda su bulamazsanız, o zaman temiz toprağa ellerinizi sürüp onunla yüzlerinizi ve dirseklere kadar kollarınızı meshedin. Bu tür emirlerle Allah size güçlük çıkarmak istemez; bilakis şükredesiniz diye sizi tertemiz kılmak ve size olan nimetini tamamlamak ister.” (Mâide: 6)
Abdest ve gusül, maddi temizliğin yanında manevi arınmaya da vesile kabul edilir. Mümin abdest aldığında ibadete hazırlanır, bedenini temizlediği gibi kalbini de Allah’a yöneltir.
Resûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu:
“Cennetin anahtarı namaz, namazın anahtarı da temizliktir.” (Ahmed, III, 340)
“Bir Müslüman veya Mü’min abdest aldığı zaman, yüzünü yıkarken gözleriyle işlediği günahlar abdest suyu ile dökülür gider. Ellerini yıkadığında elleri ile işlediği günahlar abdest suyu ile dökülür. Ayaklarını yıkadığında da ayaklarıyla işlediği günahlar abdest suyu ile akıp gider. Nihayet o Müslüman günahlarından tamamıyla arınmış olur.” (Müslim, Tahâret 32)
Mescit temizliği
Mescitler, Müslümanların ibadet için bir araya geldiği özel mekânlardır. Bu nedenle mescit temizliği hem bireysel hem toplumsal sorumluluktur. Allah Teâla buyuruyor:
“…evimi tertemiz tutun!..” (Bakara Suresi: 125)
“…Tavaf edenler, ayakta ibadet edenler, rükû ve secdeye varanlar için evimi temiz tut.” (Hac: 26)
Efendimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem) de şöyle buyurdu:
“Ümmetimin iyi-kötü bütün amelleri bana gösterildi. İyi işlerinin içinde, gelip geçenlere eziyet veren şeylerin yollardan kaldırılmasını da buldum. Kötü amelleri arasında da mescidde temizlenmeden bırakılmış balgamı gördüm.” (Müslim, Mesâcid 57)
Cuma günü temizliği
Cuma günü temizliği, Müslümanın ibadete özenle hazırlanmasını, topluluk içinde tertemiz ve hoş kokulu olmasını ifade eder.
Resûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu:
“Bir kimse cuma günü gusül abdesti alır, elinden geldiği kadar temizlenir, güzel koku sürünür ve evinden çıkar, iki kişinin arasına girmez, sonra üzerine farz olan namazı kılar, imam hutbe okurken susup onu dinlerse, o cuma ile öteki cuma arasındaki günahları bağışlanır.” (Buhârî, Cum’a 6, 19)
Diş temizliği ve misvak
Resûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu:
“Ümmetimi zora sokmaktan endişe etmeseydim, onlara her namaz vaktinde misvakla dişlerini temizlemelerini emrederdim.” (Buhârî, Cum’a 8; Müslim, Tahâret 42)
“Misvak kullanmak ağzın temiz kalmasına ve Rabbin razı olmasına sebeptir.” (Nesâî, Tahâret 4; İbn Huzeyme, Sahih, I, 70)
“Ağzınızı temizleyin, ağzınız Kur’an-ı Kerim yoludur.” (Ebu Nuaym)
“Sarmısak yiyen, kokusu gitmeden mescidimize yaklaşmasın, insanın rahatsız olduğu şeylerden melekler de rahatsız olur.” (Taberani)
“Tırnaklarınızı kesip gömün! Ağzınızdaki yemek kırıntılarını temizleyin ve misvak kullanın! Yanıma, dişleri sarı, ağzı kokar vaziyette gelmeyin!” (Taberani)
Ağız ve diş temizliği, Peygamber Efendimiz’in üzerinde hassasiyetle durduğu temizlik konularındandır. Misvak kullanımı hem ağız sağlığına hem de ibadet öncesi temizliğe verilen önemi gösterir.
Kişisel bakım ve temizlik
İslam’da temizlik ve kişisel bakım fıtrî olarak görülür. Buna binaen beden temizliği ve düzenli bakım Müslümanın günlük hayatında ihmal etmemesi gereken konulardır.
Resûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu:
“Peygamberlerin sünneti beştir: Sünnet olmak, kasıkları tıraş etmek, tırnakları kesmek, koltuk altını temizlemek, bıyıkları kırpmak.” (Buhârî, Libâs 51, 62, 64; Müslim, Tahâret 49, 50)
“On şey fıtrat gereğidir: Bıyıkları kırpmak, sakal bırakmak, misvak kullanmak, burna su çekmek, tırnakları kesmek, parmak boğumlarını temizlemek, koltuk altı kıllarını gidermek, apış arasını temizlemek, istinca yapmak.” (Müslim, Tahâret 56)
Yemekten önce ve sonra elleri yıkamak
Yemek öncesi ve sonrası el temizliği, İslam’ın günlük hayattaki temizlik anlayışına güzel bir örnektir. Bu davranış hem sağlık hem de bereket bilinciyle ilişkilendirilir.
Rasûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurmuştur:
“Yemeğin bereketi hem yemekten önce hem de yemekten sonra elleri yıkamaktadır.” (Tirmizî, Şemail, 79)
“Evinin hayrını isteyen, yemekten önce ve sonra, elini ve ağzını yıkasın!” (İbni Ebi Şeybe)
Çevre ve ortam temizliği
İslam’da çevre temizliği ve ortak kullanım alanlarına zarar vermemek önemli bir sorumluluktur. Rasûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurdu:
“…Gelip geçenlere eziyet veren şeyleri yoldan gidermen de sadakadır.” (Buhârî, Sulh 11, Cihâd 72, 128; Müslim, Zekât 56)
“Hiçbiriniz, akmayan durgun suya idrarını yaptıktan sonra ondan su alıp yıkanmasın.” (Buhârî, Vudû’ 68)
“Her şeyi iyi temizleyin! Temizlik imana, iman da Cennete götürür.” (Taberani)
“Kap kacak yıkamak, evi temiz tutmak, zenginliğe sebep olur.” (Hatib)
“Mü’min bal arısına benzer. Arı daima temiz olan şeyleri yer, temiz olan şeyler ortaya koyar, temiz yerlere konar ve konduğu yere zarar vermez.” (Ahmed, II, 199; Hâkim, I, 147; Beyhakî, Şuab, V, 58)
Bu benzetme, müminin hem kendi hayatında temiz olması hem de çevresine zarar vermeyen bir ahlak taşıması gerektiğini anlatır.
Elbise temizliği
Allah Teâlâ buyuruyor: “Elbiseni tertemiz tut.” (Müddessir Suresi: 4)
Peygamber Efendimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem) şöyle buyurmuştur:
“Beyaz renk elbise giyiniz. Çünkü beyaz daha temiz ve daha hoş görünümlüdür.” (Nesâî, Cenâiz 38, Zînet 97; Hâkim, Müstedrek IV, 185)
“Siz kardeşlerinizin yanına gidiyorsunuz. Yüklerinizi ve elbiselerinizi düzeltin ve düzgün tutun. Öyle ki insanlar arasında bir ben gibi belirgin olun!”
“Elbiselerinizi yıkayın, fazla kıllarınızı temizleyin, dişlerinizi misvakla temizleyin, temiz, güzel giyinin! Nezafet sahibi olun!” (İbni Asakir)
Rasûlullah (Sallallahu Aleyhi Vesellem) saç ve sakalı dağınık kimselerin kendilerine çeki düzen vermelerini istemiştir. Kirli elbiseyle dolaşan kişilere de temiz ve düzenli görünmenin önemini hatırlatmıştır. (Ebû Dâvûd, Libâs 14; Nesâî, Zînet 60)
Rızkın ve kazancın temizliği
“Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızıkların temiz ve helâl olanlarından yiyin!” (Bakara: 172)
“Allah Teâlâ temizdir; sadece temiz olanları kabul eder.” (Müslim, Zekât 65)
Bu ayet-i kerime ve hadis-i şerifte, helal ve temiz rızkın önemine dikkat çekilir. İnsanın kazancının temiz olması gerektiği vurgulanır.
“Herhangi birinizin lokması yere düştüğü zaman, onu alıp bulaşan şeyi temizledikten sonra yesin. Lokmasını şeytana bırakmasın…” (Müslim, Eşribe 136)
Bu hadis de nimete saygı, israftan kaçınma ve temizliğe dikkat etme bilincini birlikte ele alır.
Nefis ve kalp temizliği
“Nefsini (maddî ve mânevî kirlerden) temizleyen kesinlikle kurtuluşa erecektir.” (Şems: 9)
Nefsi hevasından kalbi de kibir ve hased gibi manevi hastalıklardan temizlemek Müslümanın en önemli vazifelerindendir.
Söz ve dil temizliği
“Kullarıma de ki en güzel kelimeyi söylesinler…” (İsra: 53)
“… Güzel bir kelime de sadakadır.” (Buhârî, Sulh 11, Cihâd 72, 128; Müslim, Zekât 56)
“…Allah fuhuş ve çirkin sözlü olmayı sevmez.” (Ebu Davud, Libas)
Hasılı, İslam hakikaten temizlik dinidir. Müslüman her yönüyle tertemizdir.
Rabbimiz!.. Bizleri çokça tevbe edenlerden ve temizlenenlerden eyle!.. Âmîn!..
Abdulkuddus YALÇIN