Söz Vermenin Sorumluluğu

Söz vermek ve verilen söze sadık kalmak, İslam ahlakının ve Müslüman karakterinin en belirgin özelliklerinden birisidir. İslam; söz verildiğinde sözünde durmayı dini, ahlaki ve toplumsal bir sorumluluk olarak ortaya koymaktadır.

Söz vermek, ahde vefa kavramıyla açıklanmaktadır. Nitekim ahde vefa Arapça’da “ahd” (عهد) kelimesinden türemiş ve “söz, antlaşma ve yemin” gibi pek çok anlama karşılık gelmektedir. İslam’da ahde vefa, Müslüman’ın sözüne sadık kalmasını, anlaşmalarını yerine getirmesini ve insanlara vaat ettiklerini eksiksiz ifa etmesini zorunlu kılar. Bu zorunluluk, Müslüman’ın imanının ve ahlakının en belirgin göstergelerinden birisidir.

Söz, insanları birbirine bağlayan, toplumda güveni ve istikrarı sağlayan temel taşıdır. İslam, bu temeli sarsacak her tür ihlali yasaklamış ve ahde vefayı imanı pekiştirici ve kamusal düzeni ihya edici bir ilke olarak ortaya koymuştur.

Kuran’da ahde vefa ve verilen sözü tutma ile ilgili birçok ayet bulunmaktadır. Ayetlerin muhatabı tüm Müslümanlar olmakta ve ahlaki bir erdem olan ahde vefa sık sık dile getirilmektedir. Bunun temel sebebi ise tarih boyunca birçok toplum içerisinde birtakım insanlar sürekli ahde vefa göstermemişler, söz verip sözünde durmamışlar, insanları aldatmışlar ve çevrelerine ihanet etmişlerdir. Böyle olunca bu tarz insan tipolojileri toplumun ifsadına, ahlakın bozulmasına ve güvenin sarsılmasına sebebiyet vermişlerdir.

Kuran’da; “Ey iman edenler! Sözleşmeleri yerine getirin” (Maide 1), “Verdiğiniz sözü yerine getirin; Allah’ı kendinize kefil kıldıktan sonra yeminlerinizi bozmayın.” (Nahl 91), “Yine o müminler emanetlerine ve ahitlerine sadakat gösterirler.” (Müminun 8), “Ahde vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk doğurur.” (İsra 34) vb. birçok ayeti kerime bulunmaktadır. Tüm bu ayetler ahlaki bir erdemi vurgulamakta ve verilen sözü tutmanın ehemmiyetini ortaya koymaktadır.

Antlaşma ve akitleşme ifadeleri insanlara verdikleri iki sözü hatırlatmaktadır. Bunlardan biri Yüce Allah ile yapılan antlaşma, diğeri de insanlarla yapılan akitleşmedir. Yukarıdaki ayetler, bütün antlaşma ve akitleşmeleri içine alacak kapsamdadır. Yüce Allah ile yapılan antlaşma, O’nu ilâh olarak tanımak, O’na asla ortak koşmamak ve emirlerine uyup yasaklarından uzak durmak hususlarındadır. Ayrıca halis tövbenin şartlarından biride kesinkes bir daha aynı günahları bilerek işlememek üzere Yüce Allah söz vermektir. Eğer kişi verdiği sözde durmaz ve günah işlemeye devam ederse tövbesini bozmuş demektir.

İnsanlarla yapılan antlaşma ve akitleşmeler ise, bir arada yaşamanın gereği olarak yapılan alım, satım, borçlanma, kira, şirket, hibe gibi işlemlerdir. Bunun dışında insanlar mutluluk anlarında etrafında bulunan kişilere de büyük sözler verebilmektedir. Yani bir menfaat gütmeden gönülden gelerek verileceğini ahd ettiği şeyler hakkında sözler verilmektedir. Ya da insani ilişkiler bağlamında kendisinden yardım istenildiğinde yardım edeceğine dair hüsnü niyet ile yaklaşıp sözler de verilebilmektedir.

Hz. Peygamber (sav) de sık sık ahde vefaya (verilen sözde durmaya) işaret etmiş, söz verip sözünde durmamanın münafıklık alameti olduğunu beyan etmiştir. “Münafıklığın üç alameti vardır: Konuşunca yalan söyler, söz verince yerine getirmez, kendisine emanet teslim edildiğinde ihanet eder.” (Buharî, İman, 24) ve “Kim Allah adına söz verir de yerine getirmezse, kıyamet günü bunun vebalini taşıyacaktır.” (Tirmizi, Sıfatu’l Kıyame, 38) “Kim Allah’a ve âhiret gününe inanıyorsa ya hayır söylesin ya da sussun.” (Müslim, İman, 74). Görüldüğü üzere Hz. Peygamber’de (sav) tüm müminlere söz vermenin ve verilen sözü tutmanın ehemmiyeti hususunda uyarılarda bulunmuştur.

Ayrıca ahde vefanın birde toplumsal yönü bulunmaktadır. Ahde vefa, insanları birbirine yaklaştıran, dostluğu pekiştiren ve cemiyette güveni sağlayan en önemli değerlerden biridir. Sözünü tutan kişi, çevresinde itibar ve saygı kazanır; halk arasında “güvenilir” (emin) olarak anılır. Bu durum, insanî ilişkileri daha düzgün, daha sağlam ve daha istikrarlı hale getirir. Ahde vefa; dürüstlük, adalet, takva ve emanet gibi ahlaki ilkeler ile de oldukça ilişkilidir. Bireysel ve toplumsal hayatın düzgün işlemesinde, adaletin ve güvenin tesisinde ahde vefanın rolü oldukça büyüktür.

Ancak, ahde vefasızlık ve sözünü bozmak, kişiler arasında itimadı sarsar, zorbalığı ve kargaşayı artırır. Toplumun huzurunu bozar, insanlar arasında güvensizliği hâkim kılar. İnsanın ve toplumun kendini güvensiz hissettiği bir ortamda da çatışmalar, kavgalar, savaşlar kaçınılmaz olur. Ahde vefasızlık münafıklık alametleri arasında sayıldığı için iman zaafiyetine işaret eder. Ahlaki açıdan insanı yalancı, sahtekâr ve güvenilmez kılar. Toplumsal açıdan sosyal bağları zayıflatır, insanlar arasında kargaşa ve güvensizliğe sebep olur. Hukuki açıdan anlaşma ve akitleri bozmanın, zorunlu durumlar dışında, cezai ve tazminat gibi yaptırımları olabilir. Dolayısıyla ahde vefasızlık, dini açıdan nifak, ahlaki açıdan zaaf, toplumsal açıdan ise çözülme ve kargaşa sebebidir.

Müslüman verdiği sözden sorumludur. Müslümanların ahde vefayı sağlamak için üzerlerine düşen birtakım sorumluluklar vardır. Örneğin yerine getiremeyeceği sözü vermemelidir. Verdiği sözü zor şartlar içinde dahi yerine getirmelidir. Sözünü bozacak durum ortaya çıkarsa, bunun zorunlu sebeplerini muhatabına anlatmalı ve mağduriyeti telafi etme yollarını aramalıdır. Müslüman hayatın her sahasında yani ticarette, arkadaşlıkta, evlilikte vb. yerlerde ahde vefa prensibini gözetmelidir. Aksi takdirde bunun hem dünyevi hem de uhrevi sorumluluklar getirdiği bilinmelidir.