“Bir toplum kendisindekini değiştirmedikçe Allah onlarda bulunanı değiştirmez.” (Ra’d, 11)
Toplumsal yozlaşma; bir toplumun ahlaki, kültürel, insani ve sosyal değerlerinin zayıflaması, bozulması veya işlevini kaybetmesi durumudur. Örneğin; bir toplumda doğruluğun, emanetin, hayânın, fedakarlığın, adaletin yerini çıkarcılık, fırsatçılık, arsızlık, bencillik, güç ve menfaat almış ise o toplum yozlaşmaya başlamıştır. Yozlaşma toplumun sadece bir alanında değil tamamında gerçekleşir. Yani yozlaşma sadece bireysel ahlaki boyut ile sınırlı değildir. Hakeza yozlaşma toplumun aile yapısında, eğitim sisteminde, medyada, siyasette, ekonomide de kendini gösterir. Bu yüzden toplumsal yozlaşma sadece ahlaki bir bozulma değil aynı zamanda bir “medeniyet krizidir”.
20. ve 21. asra damgasını vuran hızlı modernleşme, sekülerleşme, globalleşme, tüketim kültürü, kültürel yabancılaşma, ahlakın dinden ve gelenekten koparılması gibi etkenler toplumsal çöküşe neden olmuştur. Tüm bu etkenler içerisinde değerlerin erozyona tabi olması ve ahlaki çöküş, toplumsal çöküşün ana sebeplerinden başlıcasıdır.
Erozyon kelimesi doğada toprağın yavaş yavaş aşınmasını ifade eder. Toplumda değerler de benzer şekilde bir anda yok olmaz; zamanla, küçük müdahalelerle ve alışkanlıklar üzerinden aşınır. Başlangıçta değerler sorgulanır, sonra önemsizleştirilir, ardından alaya alınır ve nihayetinde toplumsal bağlayıcılığını kaybeder. Bu noktada değerler hâlâ vardır gibi görünür fakat toplumsal hayatta belirleyici değildir. İşte bu durum “değerlerin erozyonu” dur.
Ahlaki çöküş, değerlerin yalnızca zayıflaması değil, aynı zamanda tersine dönmesidir. Bu durum, ahlaksızlığın meşru, normal ve hatta övgüye değer bir hâle gelmesiyle kendini gösterir. Artık yalan pratik zekâ olarak değerlendirilmekte, haksız kazanç başarı sayılmakta, utanma duygusu zayıflık olarak kabul edilmekte, sadakat geri kalmışlık şeklinde nitelendirilmekte ve hayâ özgürlüğün önünde bir engel gibi sunulmaktadır. Bu aşamada ahlak yalnızca zayıflamakla kalmamış toplumun değer pusulası bütünüyle tersine dönmüştür. Doğru ile yanlış arasındaki sınır silinmiş, böylece ahlaki çöküş gerçekleşmiştir.
Bu iki kavram arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi bulunmaktadır. Değerlerin erozyonu hazırlık sürecini oluştururken, ahlaki çöküş ise kaçınılmaz bir sonuç olarak ortaya çıkar. Değerler yavaş yavaş anlamını yitirirken toplum bu süreci fark etmeyebilir; ancak ahlaki çöküş başladığında sonuçlar görünür hâle gelir. Suç oranlarının artması, aile yapısının zayıflaması, güvensizliğin yaygınlaşması, adalet duygusunun kaybolması ve toplumsal çözülmeler ahlaki çöküşün somut göstergeleri olarak ortaya çıkar.
Aile, değerlerin aktarıldığı ilk ve en temel kurumdur. Ahlaki çöküş ailede başladığında, toplumda derin yaralar açılır. Bu süreç; evliliğin kutsallığının kaybolması, sadakatin zayıflaması, sorumluluktan kaçış ve anne-baba otoritesinin yok olması gibi olgularla kendini gösterir. Aile çöktüğünde, toplumun ahlaki yapısı da çöker.
Eğitim, yalnızca bilgi aktarmak değil aynı zamanda karakter inşa etmektir. Ancak ahlaki çöküş yaşayan toplumlarda başarı ahlaktan koparılmakta, kopya akıllılık olarak görülmekte ve diplomalar karakterden daha değerli sayılmaktadır. Bu süreç, bilgili fakat ahlaki değerlerden yoksun bireylerin yetişmesine yol açar. Ancak bu durum, cahil fakat ahlak sahibi bireylerden daha tehlikeli sonuçlar doğurur.
Medya bugün sadece haber veren bir araç değil neyin normal, neyin ayıp, neyin güzel, neyin çirkin olduğunu belirleyen en güçlü kültür üreticisidir. Bu yüzden değer erozyonunun en hızlı yayıldığı alanlardan biri medyadır. Çünkü medya, ahlaki sınırları tartışmaya açmakla kalmaz, zamanla onları görünmez hâle getirir. Bundan dolayı medya, değer erozyonunun en güçlü taşıyıcısıdır. Mahremiyetin teşhir edilmesi, şiddetin eğlenceye dönüştürülmesi, ahlaksızlığın özgürlük olarak sunulması ve hayânın alaya alınması, ahlaki çöküşü hem hızlandırmakta hem de normalleştirmektedir. Tüm bunlar medyanın eliyle gerçekleşmektedir.
Helal-haram bilincinin kaybolması, ahlaki çöküşün ekonomik hayattaki en belirgin göstergelerinden biridir. Kazancın meşruiyeti artık nasıl kazanıldığı üzerinden değil, ne kadar kazanıldığı üzerinden değerlendirilmeye başlanır. Bu durumda emek, alın teri, adalet ve kul hakkı gibi kavramlar anlamını yitirir. Önemli olan kısa yoldan ve çok kazanmaktır. Haksız kazanç, fırsatçılık, rüşvet, aldatma ve emeği sömürme gibi davranışlar ahlaki bir sorun olmaktan çıkar, “akıllılık, iş bitiricilik ya da hayatın gerçeği” olarak görülür.
Tüketim merkezli yaşam, insanı ahlaki ve insani kimliğinden uzaklaştırarak müşteriye dönüştürür. Değerler karakter ve erdemle değil, sahip olunan ve harcananla ölçülür. Böylece ekonomi ahlakın yerini alır ve ahlaki çöküş en derin hâline ulaşır.
Yalanın sıradanlaşması, gücün haklılık sayılması ve adalet yerine çıkarın esas alınması, bir toplumda ahlaki çöküşün siyasal ve sosyal alandaki en tehlikeli göstergeleridir. Yalan, geçici bir araç değil, normal bir yöntem hâline geldiğinde doğruluk değeri anlamını yitirir; insanlar kime ve neye güveneceğini bilemez. Güç, haklılığın ölçüsü olarak kabul edildiğinde adalet ikinci plana itilir, doğru olan değil güçlü olan kazanır. Bu durumda hak, hukuk ve vicdan yerini menfaate bırakır. Adalet yerine çıkarın esas alınması ise toplumsal ilişkileri ahlaki temelden koparır; herkes kendi faydasını merkeze alır, ortak iyilik düşüncesi yok olur. Böyle bir ortamda güven duygusu tamamen çöker, çünkü insanlar artık doğruluğa, adalete ve samimiyete değil, sadece güce ve çıkara inanır hâle gelir.
İslam’da ahlaki çöküş ve değerlerin erozyonu, sadece toplumsal bir problem değil, doğrudan imanla alakalı bir meseledir. Çünkü ahlak, imanın hayattaki görünümüdür. Ahlak çöktüğünde, iman hayattan çekilmeye başlamış demektir.
Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah; “Bir toplum kendisindekini değiştirmedikçe Allah onlarda bulunanı değiştirmez.” (Ra’d, 11) buyurmaktadır. Bu ayet ile toplumsal ıslahın öncelikle toplum tarafından arzulanması gerektiği ifade edilmiştir. Bozulma önce kalpte ve ahlakta başlar. Düzelme de öncelikle kalpte ve ahlakta başlamalıdır ki toplumsal ıslah gerçekleşebilsin.
Peygamber Efendimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem), en güzel ahlaka sahip idi. Onun tebliğ ettiği hak din kemale erdiği gibi güzel ahlak da onunla kemale ermiştir. O şöyle buyurmuştur: “Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” (İ. Malik, Husnü'l-Huluk, 8). Peygamber Efendimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem) “Kıyâmet gününde mü’min kulun terâzisinde güzel ahlâktan daha ağır bir şey bulunmaz. Allah Teâlâ çirkin hareketler yapan, çirkin sözler söyleyen kimseden nefret eder.” (Tirmizî, Birr, 62) buyurmuşlardır.
Peygamberimiz (Sallallahu Aleyhi Vesellem) ahlaka çok önem vermiş; “Allah’ım! Yaratılışımı güzel yaptığın gibi ahlakı mı da güzel yap.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 403), “…Allah’ım! Beni amellerin en iyisine ve ahlakın en iyisine ilet. Amel ve ahlakın en iyisine ancak sen hidâyet edebilirsin. Amellerin kötüsünden ve ahlakın kötüsünden beni koru. Amel ve ahlakın kötüsünden ancak sen koruyabilirsin.” (Nesâî, İftitah, 16), “Allah’ım! Ayrılıktan, iki yüzlülükten ve ahlakın kötüsünden sana sığınırım.” (Tirmizî, Deavat, 126) diye dua etmiştir.
Sonuç olarak, İslam’a göre değerlerin erozyonu kalbin bozulmasıdır; ahlaki çöküş ise toplumun vicdanını kaybetmesi anlamına gelir. Helal–haram bilincinin kaybolması ekonomik düzenin çökmesine, doğruluğun yitirilmesi güvenin sona ermesine, adaletin ortadan kalkması ise toplumun dağılmasına yol açar. Bu nedenle İslam, ahlakı bir süs unsuru olarak değil, toplumun ayakta kalmasının temel şartı olarak görmektedir. Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’de ahlaki ilkelere sürekli değinmiş, Hz. Peygamber (Sallallahu Aleyhi Vesellem) de Hadis-i Şeriflerinde ahlakın önemine sık sık değinmiştir.