Suffe’den mezun olan bazı sahâbîler, Hz. Peygamber tarafından ülke liderlerine elçi olarak görevlendirilmiştir.
“Sohbet” kökünden türeyen “sahâbe” kelimesi, sözlükte “bir kimseyle birlikte bulunmak, onunla dostluk kurmak, arkadaşlık etmek” anlamına gelir ve “sâhib” kelimesinin çoğuludur. Sahâbe kelimesiyle birlikte “ashâb” da sıkça kullanılır; bu kelimenin tekili ise “sahâbî”dir. “Sâhip” ve “ashâb” kelimeleri, anlamlarıyla birlikte Kur’an-ı Kerîm’de birçok âyette geçmektedir. Örneğin, Hz. Peygamber’in hicreti sırasında Hz. Ebû Bekir’e hitaben “Üzülme, Allah bizimle beraberdir.” dediği ifade edilirken (Tevbe 40) “li-sâhibihî” ibaresi kullanılmıştır.
İslam’ın doğuşuyla birlikte sahâbî, sahâbe ve ashâb kelimeleri, Hz. Peygamber’i görüp ona iman eden kimseler için özel bir terim hâline gelmiştir. Hz. Peygamber de sahâbeden söz ederken “Ashabımdan hiçbirini kötülemeyin” (Müslim, “Fezailüs sahâbe”, 221) buyurmuş; ayrıca onları “sahâbenin hayırlıları” şeklinde övgüyle anmıştır. Sahâbe ve tâbiîn döneminde “Sahabe-i Nebî, Ashâb-ı Nebî, Ashâb-ı Resûlillâh, Ashâb-ı Muhammed, Ashâb-ı Suffe” gibi tamlamaların yaygın biçimde kullanılması, bu kelimenin çok erken bir dönemde terimleştiğini göstermektedir.
Bu terimler içerisinde Ashâb-ı Suffe; Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Mescid-i Nebevî’ye bitişik halde inşa ettirdiği ve yoksul, bekâr ve yakını bulunmayan sahâbîler tarafından eğitim görmeleri üzere inşa ettirilmiş İslam medeniyetinin ilk üniversitesi konumundaki mekandır. Ayrıca Ensar ve Muhacir’den bazı evli sahâbîlerin kaldığı da bilinmektedir. Suffe’de kalanların sayısı sürekli değişmekteydi; bir rivayete göre aynı anda yaklaşık yetmiş kişi, toplamda ise 400 civarında sahâbî burada barınmıştır. Ayrıca Medine’ye gelen yabancılar ve heyetler de Suffe’de misafir edilirdi. Örneğin, bir seferinde Temîm kabilesinden seksen kişi burada ağırlanmıştır.
Ehl-i Suffe, geçimlerini sağlayacak bir işi olmayan fakir sahâbîlerdi ve onların ihtiyaçlarıyla bizzat Hz. Peygamber ilgilenirdi. Akşam olduğunda, onları yemek yemeleri için diğer sahâbîlere paylaştırır, kalanları da kendi evinde misafir ederdi. Müslümanların maddî durumu iyileşinceye kadar bu uygulama devam etti. Hz. Peygamber, kendisine gelen sadakaları Suffe ehline gönderir, hediyeleri ise onlarla paylaşır, hatta kendi ailesinden önce onların ihtiyaçlarını gözetirdi. Bunun bir örneği, kızı Hz. Fâtıma’nın hizmetçi isteğini, Suffe fakirlerinin durumu nedeniyle reddetmesidir.
Suffe halkı Mescide getirilen hurmalarla karınlarını doyururdu. Gücü yeten bazı Suffe mensupları, su taşıyarak veya odun satarak geçimlerini sağlamaya çalışır; gecelerini Kur’an okumaya ve ilim öğrenmeye ayırırlardı. Buna rağmen çok yoksul ve zâhidâne bir hayat yaşadıkları, hatta bazılarının elbisesi olmadığı ve açlıktan ayakta durmakta zorlandıkları rivayet edilmiştir. Kur’an’daki “Kendilerini Allah yoluna adayan, geçim imkânı bulamayan yoksullar” (Bakara 273) ifadesinin, Ashâb-ı Suffe’yi işaret ettiği kabul edilmiştir.
Suffe, Hz. Peygamber’i dinleyip ondan İslâm’ın esaslarını öğrenen sahâbîler sayesinde kısa sürede bir eğitim merkezi hâline gelmiştir. Onlar, Kur’an’ın inişine şahit olur, Hz. Peygamber’e sorular sorarak dini konuların açıklığa kavuşmasına katkı sağlıyorlardı. Hz. Peygamber Suffe’de bizzat ders verir; Ubâde b. Sâmit gibi sahâbîleri de öğretmen olarak görevlendirirdi. Ebû Hüreyre, Suffe’den biri olarak sürekli Hz. Peygamber’in yanında bulunduğu için diğer sahâbîlerden daha çok hadis rivayet ettiğini belirtmiştir. Suffe ehli, öğrendikleri hadisleri diğer sahâbîlere aktararak İslâm ilminin yayılmasında büyük rol oynamış, birçok hadis rivayet zincirinin ilk halkasını oluşturmuşlardır.
Ehl-i Suffe, İslâm’ı yaymak amacıyla ihtiyaç duyulan bölgelere gönderilirdi. Hicretin 4. yılında Benî Âmir kabilesinin reisi Ebû Berâ Âmir b. Mâlik, Hz. Peygamber’den kabilesine İslâm’ı anlatacak kişiler göndermesini istedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber, Suffe’de yetişmiş, Kur’an’ı iyi bilen ve “Kurrâ” diye anılan yaklaşık yetmiş sahâbîyi gönderdi. Ancak bu sahâbîler, Bi’ri Maûne denilen yerde Ebû Berâ’nın yeğeni Âmir b. Tufeyl ve adamları tarafından şehit edildi. Bu olay, Hz. Peygamber’in hayatındaki en büyük üzüntülerden biri olarak kabul edilmiştir.
Suffe ehli, İslâmî ilimlerin gelişiminde doğrudan etkili olmuştur. Çok sayıda hadis rivayet eden sahâbîler, özellikle Ebû Hüreyre, Suffe’den yetişmiştir. Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Mesûd gibi isimler ise sonradan ehli hadis ve ehli rey ekollerinin öncüleri olmuştur. Ayrıca ilk züht hareketlerinin Suffe ile başladığı ve tasavvufun temellerinin burada atıldığı kabul edilir.
Hz. Peygamber’in vefatından sonra Suffe, Mescid-i Nebevî’nin bir parçası haline gelmiştir. Yapı itibariyle bugün Mescit içerisinde yok olmuşsa da fonksiyon olarak tarih boyunca ümmetin rol model aldığı bir müessese olmuştur.
Hz. Peygamber bizzat bu kurum ile ilgilenmiş, Ashâb-ı Suffe’de kalan sahâbîlerin eğitimine özel ilgi duymuştur. Hatta bu kurumun öğrencilerinin sadece eğitim boyutuyla değil ayrıca ekonomik, psikolojik, ailevi, formasyon, ibadet, hitabet vb. yönleriyle de ilgilenmiştir. Suffe halkının her türlü derdine derman olmak istemiş kendilerini geleceğin mimarları olarak görmüştür. Nitekim Hz. Peygamber’in vefatı akabinde Hulefâ-i Râşidîn zamanında bizler Ashâb-ı Suffe’nin yüklendiği misyonu görüyor ve kendilerini halifelerinin danışma meclislerinde bulunduklarına şahitlik ediyoruz.
Suffe ehlinin eğitimi salt bilgi aktarımından ziyade daha çok kişisel ve manevi gelişim üzerine bina edilmişti. Yani Hz. Peygamber Kur’an, Hadis, Tefsir, Fıkıh gibi ilimleri bilgi aktarımı şeklinde icra etmiş olsa da namaz, ibadet zikir, gece hayatı, ahlakî kurallar, sosyal ilişkiler, toplumsal görevler, ruhsal gelişim, içsel disiplin, ibadet disiplini, tefekkür bilinci, eleştirel düşünme, toplumsal sorumluluk, yabancı dil eğitimi vb. hususlara da oldukça ehemmiyet atfetmiştir. Özetle Hz. Peygamber sadece teorik eğitim vermemiş pratik eğitimi de oldukça önemsemiştir.
Suffe’den mezun olan bazı sahâbîler, Hz. Peygamber tarafından ülke liderlerine elçi olarak görevlendirilmiştir. Elçi olarak seçilen sahâbîlerin, gidecekleri bölgenin dilini bilmesi, halkın sosyolojik ve psikolojik durumunu göz önünde bulundurması, bölgenin coğrafi şartlarını tanıması, hazır cevap, cesur ve fedakâr olması ve ilmî ile ahlâkî donanım açısından yeterli olması dikkate alınarak seçim yapılmıştır.
Suffe ehlinin talebeleri “Erdemli Müslüman” olma yolunda mücadele etmiş ve bu uğurda şehadetle taçlandırılmışlardır. Sabır, cömertlik, tevazu, yardımseverlik ve cihat gibi değerler öne çıkarılmıştır. Hz. Peygamber, onların davranışlarını gözlemlemiş ve gerektiğinde doğrudan uyarılarda bulunmuştur. “Değerler eğitimi” Suffe ehlinin aldığı en önemli ders olmuştur.
Ayrıca Hz. Peygamber eleştirel düşünme kabiliyetini tesis etmek için ara ara sahâbîler arasında beyin fırtınası yapmış ve aşırıya kaçmamak şartıyla münazaraların yapılmasına müsaade etmiştir. Hz. Peygamber bu münazaralara rehberlik yapmış ve onun kontrolünde eleştirel düşünme teşvik edilmiştir.
Son olarak bizler Suffe ehline baktığımızda Hz. Peygamber’in sadece bireysel ilmî ve ahlakî gelişim programını öne çıkarmadığını bununla birlikte toplumsal bilincin oluşması için de çaba harcadığını görmekteyiz. Birbirleri ile dayanışma içerisinde olmaları, ümmeti bölücü faaliyetlere katılmamaları, fitneye mahal vermemeleri, toplumsal problemlere duyarsız kalmayıp çözümü için mücadele etmeleri, yardım kuruluşlarına öncülük etmeleri ve gerektiğinde canlarını feda edebilecek derecede şehadet sevdalıları olmaları onları seçkin kılan bir başka özellik olmaktadır.