Şirkin en yaygın şekillerini şöyle sıralamak mümkündür:
Düalizm; iyilik ve kötülük tanrısı olmak üzere iki ilahın varlığını kabul eden ve bu şekilde içinde şirki barındıran felsefi bir görüştür. Düalistlerin inandığı tanrılardan biri hep iyiliği diğeri de hep kötülüğü yaratır. Biz biliyor ve görüyoruz ki bazen iyilik bazen de kötülük galebe çalmaktadır. Bu durumda iki ilahtan birinin istediği olurken diğerinin olmamaktadır. İyilik ve kötülük tanrılarının olduğuna inananlar iyilik tanrısının kötülüğü yaratmaya gücü olmadığını aynı şekilde kötülük tanrısının da iyiliği yaratmaya gücünün yetmediğini iddia etmektedirler. Bu durumda ortaya yine acizlik çıkmaktadır. Oysa bir ilahın her şeyi yapmaya gücü yetmelidir. İyiliği yaratabildiği gibi kötülüğü de yaratabilmelidir. Kötülük yaratmak bir ilaha yakışmaz şeklinde bir itiraz olabilir. Şu unutulmamalıdır ki bir şeye güç yetirmek ve onu yaratmak o şeyden razı olmak anlamına gelmez. Yüce Allah küfürden razı değildir.
[1] Ama küfrü yaratmış olmasına rağmen kullarının küfretmelerine müdahale etmemektedir. Şayet bunların iddia ettiği gibi iki ilah olsaydı, bunlardan biri insanı yaratmak istese diğeri de karşı çıksa ve bunlar birbirleriyle tartışsalar sonunda birinin dediği olsa ve insan yaratılsa veya yaratılmasa, ortaya birinin acizliği ortaya çıkar ki bu da ilah olmanın zıddı bir durumdur. Çünkü ilahın aciz olması mümkün değildir. Mağlubiyet acizliğin ispatıdır. Bir ilah asla mağlup olmaz. Mağlup olursa ilah değildir. Peki bunların bir konuda anlaşmaları mümkün değil mi? Anlaşmaları mümkündür dersek şöyle bir durum ortaya çıkar; bu iki tanrı arasındaki anlaşma ya mecburiyetten veya tercihten kaynaklı olacaktır. Mecburiyetten dersek bu acizlik demektir. Tercihten kaynaklı dersek bu durumda ilerde tekrar birbirleriyle anlaşmazlığa düşme ihtimali ortaya çıkacaktır ki bu durumda da aynı şey olacaktır. Biri diğerine galip gelecek ve acizlik ortaya çıkmaya devam edecektir.
[2]
- Allah’a çocuk isnat etmek
Şirkin bir diğer şekli de Yüce Allah’a çocuk isnat etmektir. Çocuk olarak isnat edilen varlıklar ister insan ister melek olsun fark etmez
[3] bu isnat tamamen şirktir. Müşrikler, melekleri kızları olarak Yüce Allah’a isnat
[4] eder veya bazı dişi putların Yüce Allah’ın kızları olduğunu söylerlerdi.
[5] Müşriklerin dişi saydıkları putları vardı. Lat, Uzza ve Menat gibi…
“Yoksa erkekler onlara da dişiler Allah’a mı?”[6]
Necm Suresi’nde geçen bu ayet, müşriklerin yüce Allah’a kız çocuk isnat etmelerini değil, çocuk isnat etmelerini eleştirir. Kız çocuğa vurgu yapması ise onların kız çocuklarını düşük görmeleri, beğenmemeleri hatta bu yüzden onları diri diri gömmeleri ortada iken kalkıp onları Yüce Allah’a isnat etmeleri bir nevi Yüce Allah'ı değersiz görmelerinden kaynaklanıyordu. Burada iki durum söz konusudur; birincisi ilah gördükleri birine çocuk isnat etmeleri ikincisi de kendileri nezdinde değersiz olanı ona layık görmeleridir. Yani sanki müşriklere “Yüce Allah’a çocuk isnat etmeniz yetmiyormuş gibi bir de değersiz gördüğünüzü isnat ediyorsunuz” denmektedir.
Ehl-i kitap da Yüce Allah’a çocuk isnat etmiştir. Onlar kendilerine gönderilen kimi peygamberleri Yüce Allah’ın çocuğu olarak kabul edip onlara ilahlık atfetmişlerdir.
[7] Teslis inancı olarak da bilinen bu şirk türü, Hıristiyanların sonradan ortaya koydukları bir inançtır. Teslis inancının bugünkü halinin Tertullian (ö. 225) adlı bir papaz tarafından ortaya atıldığı söylenmektedir. Ona göre Yüce Allah’ın -haşa- (babanın) görevi yaratma, İsa’nın -haşa- (oğulun) görevi kurtarma, kutsal ruhun görevi de kutsamadır. Bunlar kâinatı yaratırken her biri bu görevleri üstlenmişlerdir.
[8]
Kur'ân-ı Kerim’de Hz. İsa’nın hikayesi detaylı bir şekilde anlatılır. Onun özellikle insan ve peygamber oluşuna vurgu yapılır. Meryem suresinde annesinin kucağında kundakta iken yaptığı konuşmada ilk sözü
“Ben Allah’ın kuluyum. O bana kitap verdi ve beni peygamber kıldı”[9] olmuştur. İsa Mesih’in (as) Yüce Allah’ın kulu ve peygamberi oluşunu hem de tekit edatıyla söylemesi onun Yüce Allah’ın oğlu olduğu iddiasını reddetmeye yöneliktir. Hatta Hristiyanların bu inanışlarının reddi için Yüce Allah Hz. Muhammed’e (s.a.s) onları lanetleşmeye davet etmesini emretmektedir.
[10] Ayette geçen (الابتهال) kelimesi “lanet” anlamındadır. Araplar
(عليك بهلة الله) derken aslında
(عليك لعنة الله) demek isterler.
[11] Yapılan bu davete bugüne kadar hiçbir Hristiyan icabet etmemiştir.
Hz. İsa Mesih’in (as) Yüce Allah’ın oğlu olduğunu iddia eden Hristiyanlar bununla ona ilahlık atfetmektedirler. Bundan ötürü de önünde saygıyla eğilip ona dua ederler. Ona tanrımız derler. Kur’ân-ı Kerim onların bu iddiasını reddetmektedir.
[12] Benzer ayetlerde de Hristiyanlar bu inanışlarından vazgeçmeye davet edilirler.
[13] Ehl-i Kitap’ta her ne kadar “Allah inancı” varsa da Allah’a çocuk isnat ederek O’nu üçlemekle küfre girmişlerdir. Bunların küfrü Allah’ı inkâr edenlerin küfrü gibi olmasa da Allah onları içinde bulundukları sapık inanışlarından ötürü kafir ilan etmiştir.
- Bir diğer şirk çeşidine inananlara göre ise Yüce Allah dörttür; sıcaklık, soğukluk, yaşlık ve kuruluk. Bütün bu özellikler geçici özelliklerdir. Geçici olan bir şeyin ilah olması mümkün değildir. Çünkü geçicilik de acizliktir. Kendini koruyamayacak kadar aciz olan biri kendi dışındakileri nasıl korusun.
İbn Teymiyye, şirkin hem uluhiyet hem de rububiyet açısından ele alınması gerektiğini dile getirerek Yüce Allah’tan başka ilah olduğunu kabul etmenin uluhiyette şirk olduğunu belirtir sonra da “sadece Sana ibadet eder ve ancak Senden yardım dileriz” ayetinin bu tür şirki reddettiğini ifade eder. Rububiyette şirki ise sıfat ve fillerinde Yüce Allah’tan başkasını tanımak olduğunu söyledikten sonra şu ayeti delil getirir:
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِن شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُم مِّن ظَهِيرٍ
“De ki: Yüce Allah’tan başka tanrı saydığınız şeylere el açıp istekte bulunun. Onların göklerde de yerde de zerre kadar bir şeye sahip olmadıklarını göreceksiniz. Evet onların buralarda hiçbir ortaklığı olmadığı gibi Yüce Allah’ın da bunlardan oluşan herhangi bir yardımcısı da yoktur” [14]
İnsanların en fazla düştükleri şirk rububiyette olan şirktir. Yüce Allah’a ait olan sıfatların başkalarına verilmesi insanların en başta gelen yanılgılarından biridir. Müteal olan Allah ulaşılmaz kabul edilir O’ndan direk istemekten imtina edilerek başkalarından istenir. Örneğin Mekke müşriklerinin bir yolculuğa çıktıklarında selametle gidip gelmek için dua ettikleri putları olduğu gibi yağmur yağdırması, hastalıklara şifa vermesi gibi konularda yalvardıkları putları da vardı. Yüce Allah’a ait sıfatları başkalarına verip onlara yalvarıyorlardı. Şirkin bu türü çok yaygındır.
Buraya kadar küfür ve çeşitleri ele alınmaya çalışıldı. Küfür konusu ele alınınca küfrün temel karşıtı olan iman bahsini de ele almak icap eder. Çünkü bir tarafta küfür varsa onun karşısında iman vardır.
[1] el Zumer 39/7.
[2] Nureddin es-Sabunî,
Mâturidîyye Akaidi, Trc.Bekir Topaloğlu (Ankara: Diyanet işleri Başkanlığı, 2005), 65.
[3] “Rahman çocuk edindi dediler. Andolsun ki siz çok çirkin bir sözle geldiniz. Bu sözden dolayı az daha gökler paramparça olacak, yer yarılacak ve dağlar toz duman olacaktı.” el Meryem 19/88-92.
[4] “Allah’a kızları -ki o bundan münezzehtir- kendilerine de erkekleri isnat ediyorlar.” el Nahl 16/59.
[5] “Allah sizlere erkekleri, kendisine de meleklerden kızlar mı seçti? Kuşkusuz siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz.” el İsra 17/40,
“Yoksa kız çocuklar O’nun da erkek çocuklar sizin mi?” el Tur 52/39.
[6] el Necm 53/22.
[7] “Yahudiler Uzeyr, Hıristiyanlar da Mesih Yüce Allah’ın oğludur dediler. Bu onların uydurmasıdır. Bu sözleriyle kendilerinden önceki kafirlere benzediler. Yüce Allah onları kahretsin nasıl da hakikatten çevriliyorlar.” el Tevbe 9/30.
[8] Jacques Waardenburg, “Teslis”,
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV yayınları, 2000), 40/548.
[9] el Meryem 19/30.
[10] el Al-i İmran 3/61.
[11] Ebu Muzaffer Mansur b. Muhammed b. Abdi’l Cebbar b. Ahmet el-Muruzî es-Sem’anî et-Temîmî,
Tefsiru’l Kur’ân, (Riyad: Daru’l Vatan, 1997), 1/327, Ebu Muhammedu’l Hüseyin b. Mesut b. Muhammed b. El-Ferra el-Beğavî,
Mu’alimu’t Tenzîl fî Tefsîri’l Kur’ân, (Beyrut: Daru İhya et-Turasi el-Arabî, h. 1420), 1/450.
[12] “Andolsun ki Mesih İsa Yüce Allah’tır diyenler kafir oldu…” “Andolsun ki Yüce Allah üçün üçüncüdür diyenler kafir oldu…” el Maide 5/72-73
[13] el Nisa 4/171.
[14] Mustafa Sinanoğlu, “Şirk”,
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV yayınları, 2010), 197, el Sebe’ 34/22.
inzar
