İslam’ın özünde, nezaket ve incelik vardır. İnsanın hamuru nezaket ve incelik mayasıyla yoğrulmuş.
Nezaket ve incelikten yoksun olduğu için, Allah’ın dergâhından kovulmuş İblis.
Nezaket ve incelik şiarları hususunda köklü ve sağlam bir geleneğe sahip bir ümmetiz.
İslam tarihinde nezaket ve incelik hususlarını ele alan onlarca-yüzlerce tabloyu bulmak işten bile değildir.
Peki, nedir nezaket ve incelik?
Sözlükte, nezaket: “Naziklik, zariflik, incelik; terbiye, edep” anlamlarına, İncelikse“His, fikir ve davranış bakımından ince olma, nezaket, zarafet, rikkat” anlamlarına gelmektedir.
Öyleyse nezaket ve incelik, hikmetle hareket etmek, öyle ki sosyal hayatta insanlarla olan ilişkilerde kalp kırmaktan imtina etmek, ince söz ve hareketlerle adeta insanların kalbine buse kondurmaktır, diyebiliriz.
Söz ve davranışlardan müteşekkil güller sunmaktır muhataba, nezaket.
Mevzu her ne olursa olsun, muhatap her kim olursa olsun muhatabı incitecek söz ve davranışlardan kaçınmaktır, nezaket ve incelik.
Kur’an-ı Kerim’in Lokman-ı Hekimin dilinden aktardığı şu nezaket ve incelik damlalarına bir bakın.
“Ey insanoğlu! Ana baba, seni, körü körüne Bana ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme; dünya işlerinde onlarla güzel geçin; Bana yönelen kimsenin yoluna uy...”
“İnsanları küçümseyip yüz çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme;…” , “Yürüyüşünde mutedil ol. Sesini de kıs…”
Evet, Kur’an, anne baba evladının ahiretine, imanına karıştığında bu hususta onlara itaat edilmemesi gerektiğini belirtirken bununla beraber “ bu dünyada onlara yine de iyilikle arkadaş ol, sahip çık. …
“İnsani ilişkilerde onlara hürmet et, her türlü maddi ve manevi yar¬dımda bulun” sözleriyle de ahirete, imana bile karışan anne babaya karşı evladın göstereceği nezaket, incelik ve iyilik dersini de veriyor.
Ne incelik ne vefa ne yüce bir iyilik yolu ki insanı helak yoluna, hevanın, hevesin ve şeytanın yoluna çağıran bir anne babaya bile iyilik yapmayı, onlara karşı zarif ve nezaketli davranmayı ve onlara iyilikle muamele etmeyi emrediyor.
Diğer yandan sosyal hayatın taşlarını döşercesine, yürüyüşün, dönüşün, bakışın hatta konuşurken kullanılan ses tonunun nasıl olması gerektiğini belirtmiş. İlahi terbiye bu şekilde edebin, zarafetin, inceliğin, nezaketin taşlarını döşemiş.
Bu ilahi terbiyenin, bu ince ayarın, yüce zarafetin, nice nezaketin ilk muhatabı, en büyük muhatabı –sallallahu aleyhi vesellem- olmuş. Terbiye, nezaket ve incelik, öğretmeni Allah olan, -sallallahu aleyhi vesellem- büyük bir ahlak üzere gönderilmiş.
Terbiyede, nezaket ve zarafette öğretmeni Allah olanın, terbiyesi enginlerde, zarafet ve nezaketi dillerde olurmuş.
Öyle de olmuş. Gözlerin nuru Muhammed Mustafa –sallallahu aleyhi vesellem-den bize gelen söz ve davranışlarındaki nezaket ve incelik bunu fazlasıyla ispatlıyor.
-sallallahu aleyhi vesellem-‘in “Mümin, başkasıyla hoş geçinen ve kendisiyle hoş geçinilen kişidir. İnsanlarla güzel geçinmeyen ve kendisiyle güzel geçinilmeyen kimsede hayır yoktur.” hadisi de nezaket ve inceliğe dikkatleri çekmektedir.
“Andolsun, size kendinizden öyle bir peygamber geldi ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona çok ağır ve güç gelir. O size çok düşkündür. O, müminleri gerçekten esirgeyici ve bağışlayıcıdır.” ayeti de –sallallahu aleyhi vesellem-‘in sahip olduğu nezaket ve inceliğe parmak basmaktadır.
Tabi, -sallallahu aleyhi vesellem- bir nezaket ve incelik timsaliydi. Nezaket, incelik ve hikmetle hareket etmek onun söz ve davranışlarının ayrılmaz bir parçasıydı. Her sözünde, hal ve hareketinde bir incelik vardı. O bir nezaket ve incelik adamıydı.
Onun nezaket ve inceliği kişiye, yere ve zamana göre değişmezdi. Bir an bile nezaket ve incelikten ödün vermez, bir an bile nezaket ve inceliği terk etmezdi.
Çocuk, genç, yaşlı, kadın, erkek ayrımı yapmadan herkese incelik ve nezaket sofrasından ikram etmiş, insanlara gösterdiği ince ilgi ve alaka vesilesiyle muhataplarının kalplerinde muhabbetten kaleler inşa etmiş biridir –sallallahu alleyhi vesellem-. Ne dostları ne de düşmanları için nezaketten ve zarafetten ödün vermemiş.
Söz, hal ve hareketlerindeki bu incelikten ve nezaketten dolayı hem ümmetinin hem de düşmanlarının takdirini kazanmış.
Yeri gelmiş, yedi yaşındaki bir çocuktan samimi bir şekilde kendi süt sırasını soldaki yaşlıya vermesi için müsaade istemiş. Yeri gelmiş, kuşu öldüğünden mahzun olan küçük bir çocuğa taziye ziyaretinde bulunmuş. Yeri gelmiş, ezanla alay eden birisine bile şefkatle yaklaşıp başını sıvazlamış. Yine, kimseyle ağız dalaşına girmez. Hoşuna gitmeyen bir şey olursa görmezlikten gelirdi.
Ashabıyla otururken onların güldüğüne güler, onların hayret ettiğine hayret ederdi.
Dünya ve dünyalık için kızmazdı. Nefsi için kızmaz, şahsi meselesi için yardım istemezdi.
Her hususta olduğu gibi nezaket, zarafet ve incelikte de bizim örneğimiz –sallallahu aleyhi vesellem-‘dir.
Madem öyle; ister bir firmanın sahibi veya bir şirketin yöneticisi, ister işçi veya işveren, ister bir okulun müdürü veya bir sınıfın öğretmeni, ister bir vakfın, derneğin başkanı olun; ister bir ailenin reisi olun sizin barınız, kârınız nezaket, zarafet ve incelik olmalıdır.
Muhatabınız ister dostunuz, ister düşmanınız, ister tanıdık, ister yabancı biri olsun; sizin diliniz nezaket, zarafet ve incelik dili olmalıdır.
Frekanslarınız uyuşsun uyuşmasın, derdinize derman olsun olmasın, muhatabınızı hem karşılarken hem ağırlarken hem de uğurlarken nezaket ve incelikten ödün vermemelisiniz.
Bununla beraber nezaket samimiyetin kendisi olduğundan nezaketin yapmacık olmasından da kaçınılmalıdır. Yine muhatap dosttur, arkadaştır, kardeştir, bizdendir gibi samimiyetlere güvenilip nezaketin resmiyet olduğu vehmine kapılıp nezaket terk edilmemelidir. Nezaketi elden bırakmanın faydası, nezaketi kuşanmanın zararı yoktur. Nezaketi kuşanmanın zararı bir yana faydası çoktur.
Bundan dolayı en samimi olunan muhataba bile nezaket, zarafet ve incelikle muamele etmek elzemdir.
Sözü, özü, hayatı zarafet ve incelik olan, nezaket kokan zariflerden olmak temennisiyle.
Mustafa Canan / İnzar Dergisi – Mart 2013
1- Büyük Türkçe Sözlük, Kırkambar Programı, Versiyon 5
2- Lokman Süresi, 31/15
3- Lokman Süresi, 31/18-19
4- Ahmed b. Hanbel
5- Tevbe, 9/128
Mustafa Canan