Caminin Yapılışı
Fatih Sultan Mehmet 1453 Yılında Ebu Eyüp El Ensari’nin Türbesini Yaptırdıktan 5 Yıl Sonra 1458 Tarihinde Eyüp Sultan Camiini Yaptırarak İbadete Açtı. Camiye İlave Olarak Bir Medrese, Bir Hamam, Bir İmaret Ve Bir Çeşme İmar Edilmişti. Eyüp Sultan Camii Ve Türbesi Kısa Sürede Çokça Ziyaret Edilen Bir Mekân Haline Geldi Ve Çevresindeki Yerleşim Yerleri De Hızla Arttı. Özellikle Cami Çevresine Yerleştirilen Müslüman Nüfus Sayesinde Kısa Süre Sonra Burada Sadece Müslümanların Oturduğu Bir Mahalle Kuruldu. Fatih Sultan Mehmet’in Yaptırdığı Camii Ve Diğer Eserler Zamanla Meydana Gelen Depremler Ve Diğer Afetler Neticesinde Harap Olmuş Sadece Hamam Ve Türbe Yapıldığı Şekliyle Günümüze Kadar Gelmiştir. Cami En Büyük Hasarı İse 1766 Yılında Meydana Gelen Depremde Gördü. Deprem Sonrasında Yapılan Onarım Yetersiz Kalınca Otuz Yıl Sonra Sultan 3. Selim Camiinin Fatih Tarafından Yapıldığı Şekliyle Onarılmasını İstedi. Ancak Bunun Mümkün Olmadığı Mimarlar Tarafından Belirtilince Bu Caminin Tamamen Yıktırılarak Yerine Yenisinin İmar Edilmesini İstedi. Temeli 1798 Yılında Atılan Cami Mimar Uzun Hüseyin Ağa Nezaretinde 28 Ay Gibi Bir Sürede Tamamlandı Ve 1800 Tarihinde Bizzat Sultan Tarafından İbadete Açıldı. Caminin Harem Avlusu Ve İçinde Bulunan Şadırvan, İmam-Hatip, Müezzin-Kayyum Ve Türbedar Odaları, Muvakkithane, Hünkâr Mahfiline Giden Rampalı Merdiven Ve Onun Devamı Olan Ahşap Asma Kat Gibi Günümüze Kadar Gelen Kısımlar Da Yine 3. Selim Tarafından Caminin Yeniden Yapılışı Sırasında İlave Edilmiştir. Eyüp Sultan Camii Ve Türbesi’nin Kapsamlı Son Tamiri 1956-1958 Yılları Arasında Dönemin Başbakanı Adnan Menderes’in Özel Talimatıyla Vakıflar Genel Müdürlüğü Tarafından Yapılmıştır.
Camii Mimarisi
Planı Bakımından Sekiz Payeli Camiler Grubuna Giren Eyüp Sultan Camii Dikdörtgen Planda, Mihrabı Çıkıntılıdır. Cami Harimi Altısı Yuvarlak Kesitli Payeler, İkisi Kıbledeki Mihrap Çıkıntısının Köşeleri Olmak Üzere Sekiz Destek Üzerine Oturtulmuştur. 17.50 Metre Çapındaki Merkez Kubbe Bu Sütunlar Üzerine Oturtulmuştur. Ana Kubbenin Köşelerinde İse Dört Küçük Kubbe Vardır. Bu Durum, Mimar Sinan`ın Bazı Eserlerinde Kullandığı Sistemin Burada Son Uygulanışını Gösterir. 1733 Yılına Kadar Tek Şerefeli Olan Cami Minarelerine Bu Tarihten Sonra Birer Şerefe Daha Eklendi. İlk İmarı Olan 1458`den Sonra Çokça Tamir Gören Cami Mihrabındaki Altın Yaldızla Kaplanmış Süslemeler Dikkat Çekicidir. Camii Minberi İse Mermerden Yapılmış Olup Motiflerle Bezenmiştir. Cami Harimini Üç Taraftan İnce Desteklerle Ayrılan Mahfiller Ve Bunların Üstünde Yer Alan Galeriler Çevirir. Hünkâr Mahfili Sağdaki Galerinin Kıble Tarafındaki Köşesindedir. İki Kapılı Harem Girişinin Kapılarından Biri Sağ Tarafta Diğeri İse Kıble Yönünde Minberin Karşısındadır. Camii İçi Süslemeleri Oldukça Sadedir. Avlu İle Cami Arasında Uzanan Beş Bölümlü Son Cemaat Yeri Ortadaki Oval Biçimde Olmak Üzere Beş Kubbe İle Örtülmüştür.
Günümüze Kadar Gelen Şekliyle Dış Avlu
Dış Avlunun Caddeye Açılan İki Kapısı Vardır. Avluda Bulunan Ve Daha Önceleri İmam-Hatip, Müezzin-Kayyum, Türbedar Odaları, Muvakkithane, Hünkâr Mahfili Ve Hünkâr Mahfiline Giden Ahşaptan Asma Bölüm Günümüze Kadar Gelmiştir. Dışarıdaki Avlunun Musalla Kapısı Denilen Harime Yakın Olan Girişinde Bulunan Ve Önceleri Muvakkithane Olarak Kullanılan Odası Günümüzde Kitapevi Olarak Hizmet Vermekte. Bu Kitapevinin Hemen Yanında İse Daha Önceleri Hünkâr Mahfiline Uzanan Rampa Ve Ahşaptan Yapılmış Asma Kat Bulunur Ki Bu Bölümlerde Günümüzde Hanımlar Mescidi Olarak Kullanılıyor. Yine Musalla Kapısının Sağ Tarafında Hanımlar Mescidinin Kapısı Bulunur. İstanbul Müftülüğü Aile İrşad Ve Rehberlik Bürosu Da Bu Kapıya Bakan Tarafta Yer Alır. Dış Avlunun Diğer Kapısının Her İki Tarafında İse Erkekler İçin Abdest Alma Muslukları Bulunur. İmam Ve Müezzin Odaları Da Yine Bu Kapının Sol Tarafında Yer Alıyor. İmam Ve Müezzinler Odasının Arka Tarafında İse Bayanlara Yönelik Abdest Alma Yerleri Vardır. Avlunun Ortasında Sekiz Köşeli Ve Tek Kubbeli Bir Şadırvan Yer Alır. Dış Avlunun Farklı Yerlerinde Dut Ve Diğer Ağaçlarla Yedi Tane Büyük Çınar Vardır. Avluda Bulunan Üç Pencereli Bu Sebile Bayramlar Ve Özel Günlerde Şerbet Dağıtıldığı İçin Şerbethane Denilmiştir.
Ulu Çınarların Bulunduğu İç Avlu
İki Avlusu Bulunan Caminin İç Avlusuna Üç Kapıdan Girilir Bu Kapılardan İkisi Dış Avluya Açılır. Diğer Kapı İse Mezarlıkların Ve Kurban Kesim Alanının Bulunduğu Tarafa Bakar. Eyüp Sultan Türbesi Ve Asırlık Çınarlar Bu Avlunun İçinde Yer Alır. Cami İç Avlusunun İki Tarafında Sıralanan, Önlerinde Birer Revakın Uzandığı Medrese Hücreleri Külliye Büyük Ölçüde Değişikliğe Uğradığı Sırada Ortadan Kalkmıştır. İç Avlu 12 Sütuna Müstenit 13 Kubbelidir. Fatih Sultan Mehmet’in, Ebu Eyyub El-Ensari’nin Kabrinin Baş Ve Ayakuçlarından Söküp Kıble Tarafına Diktirdiği İki Çınar Fidanı Aynı Yerinde Kaldı. Eyüp Sultan Camii’nin İç Avlusunda Bulunan Demir Parmaklıklar Ortasındaki Çınarın Akşemseddin Hazretleri Tarafından Dikilip Yeri Değiştirilen İki Çınardan Biri Olduğu, Diğerinin De 1910-1915 Yıllarına Kadar Ayakta Kaldığı Ancak Yaşlılığı Sebebiyle Kuruduğu Ve Yıkıldığı Söyleniyor. Etrafı Demir Parmaklıklarla Çevrili Bu Maksurenin Dört Tarafında İse Küçük Çeşmeler Bulunur.
Ebu Eyyub El-El Ensari’nin Türbesi
Caminin İkinci Kez İmarından Sonra Avlu Dışında Kalan Ve 1953 Yılında Fatih Sultan Mehmet Tarafından Yaptırılan Eyüp Sultan Türbesi İlk Yapıldığı Haliyle Günümüze Kadar Gelmiştir. Sekiz Köşeli Ve Kubbeli Plan Üzerine Oturtulan Türbe Binasının Tam Ortasında Ebu Eyyub El Ensari’in Kabrine Ait Ahşap Sanduka Bulunmaktadır. Sandukanın Üzeri, Güzel Yazı Örnekleri İle Süslü Sayak Atlastan Yapılmış Bir Örtü İle Kaplıdır. Türbenin İçinde Ebu Eyyub El-Ensari Hazretlerinin Ayakucunda Yaklaşık İki Metre Derinliğinde Bir Kuyu Bulunuyor. Kabrin Doğu Ve Kuzeydoğu Tarafında Toprak Altından Derinliği Yaklaşık İki Metreyi Bulan Bir Dehliz Kuşatmaktadır. Bu Dehlize Türbe Girişinin Sağındaki Sebilden Girilir Ve Zemine Merdivenle İnilir. Bu Dehliz Kabir Ve Türbeyi Çevreden Gelen Sulara Ve Rutubete Karşı Korumak İçin Yapılmıştır. Türbenin Camiye Bakan Yüzeyi Ve İç Kısmı Tamamen Çinilerle Kaplıdır. Türbenin Girişinde Sol Tarafta Bulunan Ve Hz. Peygamber (S.A.V)’İn Ayak İzi Olarak Ziyaret Edilen “Nakşi Kadem-İ Peygamberi”Yi Sultan 1. Mahmut 1732 Tarihinde Topkapı Sarayı’ndaki Mukaddes Emanetler Bölümünden Alarak Buraya Getirmiş Ve Halkın Ziyaretine Sunmuştur.
Talha Bal / İnzar Dergisi - Ocak 2012 - 88. Sayı
Talha Bal