Hayatta tadil-i erkan ve itidal

Namaz salattır, salat hem sözlü hem ameli, maddi-manevi nizami bir ibadettir. Namazda TADİL-İ ERKAN vardır ve bu da itidalden gelir. Sözlükte tadil, “doğrultmak, düzgün hale getirmek, iyileştirmek” anlamına gelir.  Namazda TADİL-İ ERKAN, namazın kıyam, rükû ve secde gibi rükünlerini yerli yerinde, acele etmeden ve sükûnet içinde yerine getirmeyi ifade eder. Bizce tadili erkân sadece namazın içindeki rükünler için değil öncesindeki farzlar için de söz konusudur. Buna göre tadil bir lüks değil zorunluluktur. Tadil olmadan işin içinde bir eğrilik, düzensizlik vardır. İtidal olmadan da iş böyledir. Namaz dinin, DİN de hayatın temeli olduğuna göre itidalin hayatın her alanında uygulanması buna dikkat edilmesi gerekir. Çünkü itidal onarmaktır, işler hale getirmektir. Yaptığı işle tatmin olmaktır. İnsanın içinin rahat olmasıdır. Bu manada hayata bakarak namazı, namaza bakarak hayatı anlamak ve de anlamlandırmak gerekir. Nasıl ki namazın her aşmasında tadili erkâna ihtiyaç varsa aynı şekilde doğal hayatın her aşmasında da tadile ve itidale ihtiyaç vardır. Şimdi bu usul ve esasa binaen tadil üzerinden itidali ele alalım, A-Namazın ön-ce farzları: 1-Hadesten taharet: Kişi bir amaç, bir hedef için harekete geçtiğinde öncelikle kendini yapay, çirkin, boş takıntı ve düşüncelerden arındırmalı, kalkıştığı işe kalben ve zihnen tam bir güvenle inanmalı, kendini olumsuz gelişmelere karşı korumalıdır. Reel durumu dikkate alacak ama şartları da hedefine karşı mutlak bir engel olarak görmemelidir. Bu aşamada itidal budur. Eğer kişi kendini hadesten, kötü düşünce ve sanrılardan kurtarmadan harekete geçerse bu ona zarar verir. 2- Necasetten taharet: Namaz kılanın vücudunu, elbisesini ve namaz kılacağı yeri, necasetten yani dinimizde pis sayılan şeylerden temizlemesidir. Kişi bir hedef ve amaç için harekete geçtiğini hem kendi içinde hem de toplum nezdinde temiz olmaya dikkat etmelidir. Görünür kirlerden kendisini arındırmalı, ona göre harekete geçmelidir. Eğer kişi buna dikkat etmeden ayıp ve lekeleriyle yola çıkarsa teveccüh ve itibar görmez. 3- Setr-i avret: Avret yerini örtmek demektir. Avret kişinin açıklarını, kusurlarını ve ayıplarını örtmesidir. Bunun da en güzel yolu hakkı olanın hakkını teslim etmek ve tevbe etmektir. “Kimse benim ayıbımı görmez” dememek gerekir. Unutmamak gerekir ki insanlar önce iyi tarafları, güzel vasıfları değil maalesef kusurları görür. İşte burada itidal, haline ve haddine münasip bir iddia sahibi olmaktır. Hal ve vasıflarını aşan iddialara girişmek kişiyi mahcup edebilir. 4- İstikbal-i kıble: Namaz kılarken kıbleye dönmektir. Kıble, kişinin istikbal sahibi olmasıdır. İstikbal gelecek demektir. İnsanın geleceğe dair hedefleri olmazsa günübirlik hesaplar yapar dolayısıyla ikbali olmaz. Nasıl ki kıbleye yönelmeden kılınan namaz geçersizse yönü belli ve hayırlı olmayan her iş, her adım boşadır. 5- Vakit: Namaz, vaktinde kılınır. Kişi atacağı adımın zamanlamasına dikkat emelidir. Bu itidalli olmanın en önemli koşullarından biridir. Çünkü zamanı gelmeden atılacak her adım hüsranla sonuçlanabilir. Nasıl ki zamanında kılınmayan namaz geçersizse aynı şekilde zamanı gelmeden atılacak her adım, uygulanacak her plan geçersizdir. 6- Niyet: Namaza dururken kalp ile niyet etmektir. Yalnız ağız ile söylemeye niyet denmez. Namaza niyet etmek demek, ismini, vaktini, kıbleyi, cemaatle kılınıyorsa imama uymayı, kalpten geçirmek demektir. Niyet, başlama tekbiri söylenirken yapılır. Niyet kalp ile dil arasındaki uyumu ifade eder. İnsan yaptığı her işi önce kalbinde bağlayacak sonra bunu dile getirecek, uygulamaya geçirecektir. Yapacağı iş topluluk içindeyse niyet koordinasyonu sağlar. B- Namazın içindeki farzlar: 1- İhram tekbiri: Namaza başlarken “Allahu Ekber” demektir. Kişi bunu getirdikten sonra namazın dışındaki her şeyle ilişiği kesilir, namazın dışındaki her şey ona haram olur. Bu nedenle buna ihram tekbiri denilmiştir. Buna göre kişi hayatta bir işe başlayınca ona iyi odaklanmalıdır. Onun dışındaki işler ona nispetle adeta yok hükmünde olmalıdır. Kendini karar verdiği işe odaklamalıdır. Bunun dışındaki her iş o anda adeta kendisine haram-yasak olmalıdır. 2- Kıyam: Namazda ayakta durmaktır. Ayakta duramayan hasta, oturur. Oturarak kılamayan yatarak ima ile kılar. Kıyamda dik duruş vardır. Ama diklenmek yoktur.  İnsan kıyamda Hak adına dik duruş sergileyecek ama hakka ve halka karşı diklenmeyecektir. Hadiste kıyamda boyun bükmek caiz görülmemiştir neden? Çünkü adı kıyamdır. İnsan kendi izzetinin, onurunun farkında olmalıdır. İşte hayatta insan bir duruş sergilediğinde dik durmalı ama diklenmemeli aynı şekilde kendini zavallı duruma da düşürmemelidir 3- Kıraat: Namazda, Kur'an-ı Kerim’den sure veya ayet okumaktır. İnsan hayatta yaptığı her işin içeriğini, özünü, ifadesini bilerek hareket edecek. “…Namazında sesini pek yükseltme, ölü gibi de sessiz olma, orta yolu seç” (İsra:110) buyrulur. Ayet-i kerime, namazda sanki ölmüş gibi sessiz olmayı, öte yandan çok da sesini yükseltmeyi doğru bulmaz. İnsan hayatta sözünü işittirecek ama bağırmayacak çünkü bağırmak sözünü değil sesini duyurmaktır. Söz söylemek, kendini güzelce ifade etmek aşk ve muhabbettir. Sesini çok yükseltmek edebe aykırıdır. Bu nedenle “peygamberin yanında sesinizi yükseltmeyin” buyrulur. Çünkü peygamberle tartışma olmaz, münakaşa olmaz sadece muhabbet olur. 4- Rükû: Ayakta okuma bittikten sonra, eğilip elleri dize koymaktır. Rükû, kendi fakirliğinin ve zayıflığının farkına varmaktır. İnsan namazda olduğu gibi hayatta da rükû etmeyi unutmamalıdır. Ancak hayatta rükû insanın iki büklüm olmasını ifade etmiyor. Kendi haddini ve kapasitesini bilmesini ifade ediyor. Rükû, hem namazda hem de hayatta hakka ve hakikate karşı eğilebilmektir. Hakka hürmetini ifade etmektir. 5- Secde: Rükûdan sonra yere kapanmaktır. Secde sevgidir. İnsan hayatta ne yaparsa sevgi için, sevdiği için yapmalıdır. Sevgi insanın secdesine ruh ve mana verir. Bu nedenle secde sadece hakka olur. Aksi takdirde secde etmek insanı zelil eder. 6- Kâde-i âhire [son oturuş]: Son rekâtta Ettehıyyatüyü okuyacak kadar oturmaktır. Ve amacını hedefini temiz ve mübarek olmasını dilemektir. Selam için gayret gösterdiğini ifade etmektir. İşte itidal hayattaki tadil-i erkândır. Nerede boyun bükülür, nereden kabullenme olur, nerede dik durulması gerekir bütün bunlar namaz üzerinden anlaşılır. Namazı hakkıyla idrak eden tadil-i erkâna riayet eden hayatta da tadil-i erkânı dolayısıyla itidali kavramış ve uygulamış olur.
Abdulhakim Sonkaya