Alel Fasi, adından da anlaşıldığı gibi, 1910 yılında tarihi Fas şehrinde doğdu, ailesi Endülüs kökenliydi ve ataları 16. ve 17. yüzyılda başlayan İspanyol Engizisyonunun öldürücü etnik temizliği sürecinde kaçarak Fas’a gelmişlerdi. Endülüs diasporası için bir tür ileri karakol işlevi gören Fas’ta, öğrenim ve entelektüel geleneğiyle Qaraweyîn Üniversitesini ihya etmişlerdi. Alel’in ailesi Fas şehrini kendileri için künye kılmışlardı,-Faslı anlamına gelen Fasî künyesini kullanıyorlardı ve şehrin en iyi bilinen hukukçularını, ders hocalarını ve yazarlarını yetiştirmişlerdi. Dünyada diploma veren en eski üniversite olan El Qaraweyîn Üniversitesi İslam’ın Doğulu ve Batılı kültürünü entelektüel anlamda kaynaştırmada örnek teşkil etmeye başlıyordu.
Alel’in doğduğu dönem Fas tarihi açısından çalkantılı bir dönemdi, -Mağrib üzerindeki Fransız nüfuzu 1912 yılında himaye şeklini almış ve bölgedeki Alevi hanedanlığının etkisini azaltarak onu Fransızların ekonomik ve siyasi amaçlarına hizmet eden kuklası haline getirmişti. Fransız altyapısı tüm kaynakları metropole çekerek geride kalan tüm bölgeleri yoksullukla baş başa bırakacak şekilde tasarlanmıştı. Sömürgecilikle birlikte hızlanan psikolojik, toplumsal ve ahlaki bozulmalar sömürgecilerin ‘böl-yönet’ politikasıyla çatışmaya başlayınca Fransızların Arap ve Berberileri ayırma girişimleri iki topluluk arasında ırkçı nefretleri körükledi.
Alel’in ailesi Fransız sömürgeciliğine karşı yer altında örgütlenen hareketin bel kemiğiydi; Qaraweyîn Üniversitesi merkezli olan din bilginleri, münevverler ve entelektüeller bu üniversiteyi Fransızlara ve politikalarına karşı entelektüel ve toplumsal direncin kalesine dönüştürmüşlerdi. Alel’in ailesi, Kurân’ı ezberlettikten sonra onu(Alel’i), çocukları imparatorluğun sadık hizmetçileri olarak yetiştiren Fransız liselerine değil, onları farklı bir modelle eğiten bağımsız bir Arap okuluna göndermişti. El Fasî, Qaraweyîn Üniversitesi’nde 20. asrın başlarında Fas’ın önde gelen din âlimlerinden İslami İlimler eğitimi aldı. Aldığı eğitim onu İslami bir entelektüellik çerçevesinde sömürgeciliğe karşı siyasal direnişin ifadesi olacak bir eğitimdi.
Alel, nihayetinde Qaraweyîn Üniversitesi’nde İslam Tarihi ve diğer İslami ilimlerde ders veren bir hoca oldu; göz kamaştırıcı dersleriyle tanınmaya başlayan Alel, öğrenimini, sosyal yönden parçalanmış olan Fas’ta Fransız teşebbüslerine karşı aktif bir direnişe dönüştürdü. Kapalı olarak yaptığı derslerde insanlara rehberlik ediyor ve onların Arap-Berberi mezhepçiliğine düşerek Fransızların elinde oynanan kartlara dönüşmemeleri için dua ediyordu. Fransızlar duaları yasaklamıştı ama para etmedi. Alel’in siyasal etkinliği edebi üretkenliğini azaltmıyor tam aksine arttırıyordu. Sayısız kitapları arasında ‘Naqd el-Zati (Kendini Tenkit Etme)adlı çalışması İslam âlimlerinin meseleleri uzaktan ele alarak değerlendirmelerini tenkit eden ve entelektüel bakışlar sunan bir kitaptı. Mağrib el-Arabi min el-Harb el-Alemiyye el-Ula (Birinci Dünya Savaşı’ndan Bugüne Fas Tarihi), İslam we-Tehdiyat el-Hadis (İslam ve Çağdaş Meydan Okuyuşlar), Aqide we-Cihad ve el-Siyasiye el-Berberiye fi el-Mağrib (Fas’ın Berberi Politikası) adlı kitaplarını sayabiliriz.
Fransızlara karşı kitlesel gösteriler organize eden Alel, 1937 yılında tutuklanarak Gabon’da sürgüne yollandı. Fransız otoriteler, onu 1946 yılında salıverilene değin kaldığı Kongo’ya naklettiler. Alel sonraki birkaç yıl Avrupa ve İslam dünyasına seyahatler gerçekleştirdi, sonra daha uzun süreli kaldığı Mısır’da İhvan’ın ilham veren kurumlarıyla yakın ilişkiler geliştirdi. 1949 yılında yeniden Fas’a giriş yapabildi ve İspanyol kontrolünde olan (o zamanlar İspanyol ve Fransızlar Fas’ı etkili bir şekilde Kuzey ve Güney şeklinde bölmüşlerdi) Tanca şehrinde kaldı.
Alel, 1950 yılında Fas Milli İstiklal Partisini kurdu. Partisi, ilk örgütlü yapı olarak Fransız himayesine karşı koymak için İslami ilimlerle sömürge sonrası coşkuyu kaynaştırmıştı. Fransız sömürgeciliğine karşı uzun soluklu mücadelesi düşünüş ve yaklaşımlarını olgunlaştırmıştı ve bu durum yazılarına da yansıyordu: “Güç, Müslüman’ın bedeninden çıkabilir, onun varlığını ve hayatını alabilir veya onun toprağından ve halkından kopmasına neden olabilir ama onu kendisine olan saygısından veya dinine sağlam bir şekilde bağlanmaktan koparamaz”.
…
“Müslümanlar, daha önce olduğu gibi kendi dinlerine dönmeliler ve kendi bayağı duygularından arınarak hür olmalılar”
“Sömürgecilik, içlerine düzeysizlik ve bayağılık duygusunu ekerek, onları, kendilerini anlayamayacak konuma getirir ve artık sömürgeciliğin ölçüleriyle kendilerini anlamaya çalışırlar”.
Alel’in siyasal dehası, ülkeye dönüşte güçlü bir koalisyon oluşturarak asıl tabanını oluşturan şehirli aydınların, öğrencilerin ve işçilerin güçlerini arttırarak kırsal bölgeleri de kapsayacak hale geldi. Mağrip’te İslam dünyasının yaygın endişelerini de ihmal etmedi, Mısır’da tutsak edilen ve öldürülen İhvan mensupları için geniş katılımlı festivaller ve gösteriler düzenledi. Neticede İstiklal hareketi güçlenince Kral 5. Muhammed ve Fas seçkinleri birleştiklerini ilan ederek Fransızları devirdiler ve ülke kaynakları üzerinde büyük oranda söz sahibi oldular. Fas, 1956’da bağımsızlığını kazandı.
Alel’in mirası tarihi bir mirastır,-ülkenin siyasi geleceğine yaptığı katkılar yollarda ve anıtlarda adının yaşatılmasıyla sağlanıyor ancak Fas’ı ve daha geniş ölçekte İslam dünyasını dönüştürme amacı henüz gerçekleşebilmiş değil. Fransızların ülkede devasa bir nüfuzu olup ekonomi ve yönetim hususunda çıkarları korunsa da Fas monarşisi iktidarı elde etti. Ama Alel’in çalışmaları ve yazıları insan ruhunun zulme karşı dönüşümü hususunda yol işareti olarak durmaya devam ediyor.
Crescent International Ekim sayısından Süleyman Kaylı tarafından İnzar için tercüme edildi.
Zainab Cheema
İnzar / Çeviri Makaleler