Tasavvufun ilk ortaya çıkışı hicri İkinci/ miladi Sekizinci ve h. Üçüncü/ m. Dokuzuncu yüzyıllara dayanır. Kuran ve sünnette(özellikle Mekke devrindeki) ki ruhi gelişim ile ilgili argümanlar ön plana çıkarılarak bir zühd ve takva yolu benimsenmeye çalışıldı. Bu dönemlerde Müslümanlar iki ayrı grup olarak ayrılma eğilimi gösterdiler. Bir yanda ulema, kelamcı ve hukukçular-ehli fıkıh-yani dinin toplumsal boyutunu izhar edenler, diğer yanda ibadetler ile dine şahsi bir temel kazandırmaya çalışan ehl-i zühd yani ilk mutasavvıflar. Hukukçular tarafından dinin hukuki ifadesine veya dinin formülleştirilerek sunulmasına karşı gösterilen tepki ilk zühd hayatının teknik anlamda sufiliğe dönüşmesine neden oldu. Sufilik ilk iki yüzyıl içinde kendiliğinden ortaya çıkan bireysel bir vakıa olarak kaldı. Fakat İslam Hukuku ve Kelam gibi alanlar gelişip tedrici olarak ulema sınıfı oluşunca tasavvuf geniş halk kitlelerine cazip gelen bir müessese haline dönüştü. Tam bir Halk İslam’ını savunuyorlardı. Zühdü ön plana çıkaran, dini bireysel bir alanda kul-ilah ilişkisi içerisinde daha çok inceleyen, siyasi hayata pek müdahil olmadan yaşamayı öncülüyen, tevekkül, lutüf, aşk gibi Kur’anî kavramlarla Kussas(kıssa anlatıcıları)ın anlattığı halk vaazlarıyla topluma ulaşan, bukkaun denilen kıssa anlatırken ve vaaz ederken ağlayan bir yol benimsemişlerdi. Bu durum da halka cazip geliyordu. İslam’ın ilk yüzyılının parlak şualarının yerini kelami, fıkhi, felsefi tartışmalar alınca doğal olarak bu tartışmalara girmeyi benimsemeyen, zamanını tartışmalar yerine ahiretini kurtarmak davasına adamak üzerine kuran ve dini bu anlamıyla bireysel algılayan halk kitlelerine yani avama sufilik çok cazip geliyordu. Öyle ya Havasın ilmi tartışmaları Avama ağır geliyor, uzun uzun konular üzerinde konuşup tartışmak yerine sufilerin gösterdiği yol daha anlaşılır kalıyordu.
İSLAM ÂLEMİNDEKİ İLK MUTASAVVIFLAR
1. Ebu Haşim Sofi(ö:150/767)
2. Ebu İshak İbrahim İbn Ethem(ö:161/778)
3. Davud Tai(Horosanlıdır.Ö.165)
4. Şakik Belhi(Ebü Ali Şakik bin İbrahim Belhi ö:174/790)
5. Fudayl Bin İyad (Ö.185/801)
6. Ma’rüf Kerhi (Ebu Ma’rüf bin Firuz Kerhi Ö.200 veya 201/816)
7. Bişr-i hafi(Ebu Nasr bin Hafi(Ö.217/842)
8. Ebu yezid Bistami (Ebu Yezid Tayfur bin İsa el-Bistami Ö.234)
9. Haris bin Esedi’l-Muhasibi(Basrada doğmuş 243/857 Bağdat’ta ölmüş)
10. Ebü’l Feyz Zünün Mısri (Ö.245/859)
11. Seriyy-i Sakati (Ö.257/871)
12. Hamdun Kassar (Ebu SaIih Hamdun bin Ahmed bin Ammarreti-I –Kassar’dır.(Nişaburlu’dur,Ö.271/884)
13. Sehl-i Tüsteri (Ö. 283/896 )
14. Cüneyd-i Bağdadi(Ebu’l-Kasım Cüneyd Bin Muhammed. (Ö.289/909 veya ö: 298/911)
15. Eş-Şibli (Ebubekr Dülef bin Cahder eş –Şibli .(Ö.334/945 Bağdat ).
16. İbn Hafif-i Eşari( ö: 371/981)
MEŞHUR TARİKATLAR- KURUCULARI ve TARİKAT ZİNCİRLERİ:
Sufilik kendine özgü sade bir dindarlık şeklinde uzun süre devam edemezdi. Mutasavvıflar ritüellerini müessesleştirme gereği gördüler. Şeyh(İran ve Hindistanda Pir ve Mürşid, Afrikade Mukaddem) adı verilen tarikat liderinin mürid, fakir, derviş, ihvan veya ashap(Ticani tarikatında bu isim ile adlandırılır mürid) adı verilen müridlerin maddi ve manevi faaliyetleri üzerindeki otoritesi teşkilatlanmış sufiliğin ana ilkesini oluşturuyordu. Şimdi dünya çapında etkili olmuş bir kısım tarikatlar ile Anadolu üzerinde etkisi olagelmiş bazı tarikatların silsilelerine bakalım.
1-KADİRİYYE TARİKATI
1-Cüneyd Bağdadi, 2-Ebu Bekr eş Şibli, 3-Abdurrahman et –Temimi, 4-Ebu’l- Hasan Ali bin Muhammed el- Kurayşi el- Hünkari, 5-Ebu Said el- Mahzumi, 6- Abdü’l-kadir-i Geylani.
Tarikatın Piri Şeyh Abdü’l-Kadir-i Geylani’dir. Hicri 470(miladi: 1077/78) tarihinde İran’ın Geylan kasabasında dünyaya gelmiş h:562(m:1166) de Bağdat’ta vefat etmiştir. Tarikatın en önemli özelliği sesli zikri ön plana çıkarmasıdır. Osmanlı padişahlarından II. Abdülhamid’in tarikatın mensuplarından olduğu tarihi kaynaklarda belirtilmektedir. Tarikat birçok kola ayrılarak günümüzde de etkinliğini sürdürmektedir. Bu kolların en bilinenleri Esediyye, Ekberiyye, Muhaddisiyye, Eşrefiyye, Garibiyye, Rumiyye, Hama’diyye, Hilaliyye, Hindiyye ve Yafiyyedir.
2-YESEVİYYE TARİKATI
1-Cüneyd Bağdadi, 2- Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Kâtip, 4- Ebu Osman Mağribi, 5- Şeyh Kasım Kürkani, 6-Ebu Ali Faremadi, 7- Hoca Yusuf Hemedani, 8- Ahmed Yesevi
Tarikatın kurucusu Hoca Ahmed Yesevidir. Tarikat, Türkistan`da yayıldıktan sonra, Türkistan`ın kuzeybatı bozkırlarından İdil-Ural bölgesine, Horasan, Azerbaycan ve Anadolu`ya kadar ulaşmıştır. Yeseviyye tarikatının temel hükümlerini marifetu’llah, doğru sözlü olmak, fena fi’llah ve tam tevekkül teşkil etmektedir. Tarikatta en önemli unsur, “halvet”tir. Halvetin süresi kırk gündür. Bu süre zarfında müridin yapması gerekenler tarikatın eserlerinde belirtilmiştir.
3- RUFAİYYE TARİKATI
1-Cüneyd Bağdadi, 2-Ebu Muhammed Rüveym Bağdadi, 3- Ebu Said Yahya en –Neccari el-Vasiti, 4- Ebu Mansür et-Teyyib, 5- Şeyh Mansur el –Betayihi er –Rabbani, 6-Ahmed Rufai
Tarikatın Piri Seyyid Ahmed Rufai’dir. Seyyid Rufai Aktab-ı Arbaa(dört büyük kutup)tan biri olarak sayılır. Şeyhin, tarikatın usullerini anlatan birçok eseri mevcuttur. Eserleri arasında Şerhü’t- Tenbih, El-Hikem er-Rufaiyye, El-Burhanü’l Müeyyed, El- Mecalisü’s- Seniyye, El-Erbaune Hadisen, Haletü Ehli’l- Hakika Maallah, En-Nizamü’l-Has li Ehli’l İhtisas, El- Eş’ar, El- Ahzab ve’l –Evrad sayılabilir. Rufai tarikatında gerek zikir sırasında gerekse zikir haricinde adabın çok büyük ehemmiyeti vardır. Cezbe bu tarikatta sülükten sonra geldiğinden zikir sırasında dervişlerde adaba aykırı olarak bağırmalar çağırmalar gözükmez. Zikirler toplu olarak haftada bir veya iki kez Cuma veya Pazartesi geceleri tercih edilerek yapılır.
4-MEDYENİYYE TARİKATI
1-Cüneyd Bağdadi, 2-Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Hüseyin bin Ahmed el –Katib, 4- Ebu Osman el – Mağribi, 5- Ebu Kasım Ali bin Abdil ‘l –Vahid el –kürkani, 6- Ebubekir bin Abdillah et-Tusi, 7- Ebu’l- Fütuh Necmuddin Ahmed Gazzali, 8- Ebu’l –Fadl Muhammed Bağdadi,9- Ebu’l Berekat Ali Bağdadi, 10- Ebu Ye’za El Mağribi, 11- Ebu Said Mağribi, 12- Ebu Meyden Şuayb Bin El Huseyn El Mağribi
Tarikatın Piri Ebû Medyen Şuayb b. Hüseyin(ö. 594/1198)dir. Şuaybiyye olarak da anılan Medyeniyye, Kuzey Afrika`da ortaya çıkan ilk tarikat olup başta Şâzeliyye olmak üzere bu coğrafyada görülen diğer tarikatlar üzerinde etkili olmuştur. Medyeniyye Tarikatı`nın şubeleri şunlardır: "Şâziliyye, Aleviyye, Şeybâniyye, Ekberiyye, Amûdiye, Zerrûkiyye, Taziye, Abbâsiyye, Haccâciyye, Mehdeviyye, Meymûniyye, Yâfı`iyye dir.
5- KÜBREVİYE TARİKATI
1-Ebu Necip Abdülkahir Ziyaüddin Sühreverdi, 2- Rüzbihan Bakli, 3- İsmail Kasri, 4- Ammar Yasir, 5- Necmüddin Kübra
6- SÜHREVERDİYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Kâtip, 4- Ebu Osman Mağribi, 5- Ebu Ali Kurhani, 6- Ebu Ali Nessac, 7- Ebul Futuh Mecdüddin Ahmed Gazzali, 8- Necib es-Sühreverdi, 9- Ömer bin Muhammed Şihabüddin es-Sühreverdi
Tarikatın Piri Şihabüddin es-Sühreverdi’dir. Tarikatların kuruluş döneminde yaşayan Sühreverdi, gençliğinde Abdulkadir-i Geylanî`den feyiz almış, çağdaşlarından Evhadüddin-i Kirmanî ve Muhyiddin İbnü`l-Arabî ile görüşmüştür. Eserleriyle muhafazakâr Sünni tasavvuf anlayışının temellendirilmesinde önemli katkıları olmuştur. Sühreverdiyye Tarikatının Afganistan`da etkisinin devam ettiği, Hindistan`ın Keşmir gibi bazı bölgelerinde müntesipleri bulunduğu, bazı Ortadoğu ülkelerinde ortadan kaybolmakla birlikte Irak`ta varlığını sürdürdüğü bilinmektedir.
Tarikatta muridlerin uyması gereken kurallardan bahseden “Adabu`1-muridin”, Sünni tasawuf esaslarını anlatan “Avarifü`l-maarif”, Ehl-i sunnet akaidini ihtiva eden “İlamü’l-Hüda” ve tarikatın adab ve erkanını anlatan “Zadü`l-müsafir” gibi eserler temel kaynaklardır.
7- EKBERİYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Huseyn bin Ahmed el-Kâtip, 4- Ebu Osman Mağribi, 5- Ebu Kasım Ali Bin abdilvahid el-Kurhani, 6- Ebubekir Bin abdullah et- Tusi, 7- Ebul Futuh Mecdüddin Ahmed Gazzali, 8- Ebul Fadl Muhammed Bağdadi, 9- ebul Berekat Ali Bağdadi, 10- Ebul Yazi el-Mağribi, 11- Ebu Said Mağribi, 12- Ebu Medyen Şuayb Bin el-Mağribi, 13- Muhyiddin İbni Arabî
8- ŞAZELİYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Ebubekr Cafer Bin Yunus Şeyh Şibli Bağdadi, 3- Abdurrahman Medeni, 4- Abdusselam Bin Mesiş Mağribi, 5- Ebu Hasan Ali Eş-Şazeli el-Mağribi Bin Abdullah Bin Abdulcebbar
9- MEVLEVİYE TARİKATI
1-Cüneyd Bağdadi , 2-Şeyh Ebuş-Şibli, 3- Şeyh Muhammed Züccac, 4- Ebubekr En-Naccar, 5- Ebu’l- Fütuh Necmuddin Ahmed Gazzali , 6- Şeyh Ahmed el- Hatibi, 7- Bahauddin Veled, 8- Burhanuddin et-Tirmizi, 9- Mevlana Celaluddin-i Rumi
10- BEDEVİYYE TARİKATI
1-Maruf Kerhi, 2- Şihabuddin Ahmed Tebrizi, 3- Şemsuddin Muhammed Bin Yusuf Mağribi, 4-Abdulkuddusi El-Mağribi, 5- Ebu Talip Abdurrezzak Endülisi, 6- Nureddin Hamid, 7- Abdulmecit El-Mağribi, 8- Zenüddin Abdulcelil Bin Abdurrahman, 9- Bedrüddin Seyyid Şerif Hasan Mağribi, 10- Eş-Şeyh Ebul Abbas Seyyid Ahmed El- Bedevi
Tarikatın Piri Seyyid Ahmed el Bedevi’nin Kuzey Afrika ve özellikle Mısır’ın dini-tasavvufi hayatında derin izleri vardır. Mısır halkı tarafından aynı zamanda büyük bir kahraman ve kurtarıcı olarak tanınmış, Hıristiyanların elinde Müslümanları kurtardığına inanıldığı için “ mücibül-üsara min biladi’n nasara(Esirleri Hıristiyanların elinden kurtaran kişi) “ lakabını almıştır. Ayrıca bedeviyye tarikatı mensuplarının Haçlılara karşı verdikleri çetin mücadelede bilinmektedir.
11- SA’DİYYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Huseyn bin Ahmed el-Katip Mısri, 4- Ebu Osman Mağribi, 5- Ebu Kasım Ali Bin Abdilvahid el-Kurkani, 6- Ebubekir Bin abdullah et- Tusi, 7-İbrahim Ebul Beka, 8- Ebul Berekat Ali Bağdadi, 9- Ebu Said Endülisi, 10- Ebu Medyen Mağribi, 11- Ebu Abdullah Şeybani, 12- Yunus Bin Şeybani, 13-Muhammed Sa’düddin Cebbavi Eş-Şeybani
12-NAKŞİBENDİYYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Ebu Ali Rudbari, 3- Ebu Ali Huseyn bin Ahmed el-Katip, 4- Ebu Osman Mağribi, 5- Ebu Kasım Ali Bin abdilvahid el-Kurhani, 6- Ebu Ali Farmedi, 7- Hoca Yusuf Hamedani, 8- Abdul Halık Gücdevani, 9- Hoca Arif Rivigiri, 10- Hoca Mahmud İncir Fağnevi, 11- Hoca Ali Remitani( Hazreti Azizan), 12- Hoca Muhammed Baba Simasi, BSeyyid Emir Külal, 14- Hoca Bahaüddin Nakşibend
13- HALVETİYYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Mimşad Dineveri, 3- Ebu Abdullah Muhammed Dineveri, 4- Vecihüddin El-Kadi, 5- Ebun Necib Ziyaüddin Abdülkahir Sühreverdi, 6-Ebu Reşid Kutbeddin El- Ebheri, 7- Rukniddin Muhammed el- Buhari, 8- Şihabuddin Muhammed et- Tebrizi, 9- Cemalüddin Şirazi, 10- İbrahim Zahid Ğilani, 11- Sadüddin Ferğani, 12- Kerimüddin Ahi Muhammed Bin Nuri, 13- Ebu Abdullah Siracüddin Ömer Bin Ekmelüddin El-Ğilani El- Halveti
14- BAYRAMİYE TARİKATI
1-Cüneyd-i Bağdadi, 2- Mimşad Dineveri, 3- Ebu Abdullah Muhammed Dineveri, 4-Muhammed Bekri, 5- Kadı Vecühiddin, 6- Ebu İshak El- Kazruti, 7-Ömer El- Bekri, 8- Ebun Necib Ziyaüddin Abdülkahir Sühreverdi, 9-Ebu Reşid Kutbeddin El- Ebheri, 10- Rukniddin el-Nuhas, 11- Şihabuddin Muhammed et- Tebrizi, 12- İbrahim Zahid Ğilani, 13- Mustafa Safüyiddin, 14- Sadrüddin El- Erdebili, 15- Ali El- Erdebili, 16-İbrahim El- Erdebili, 17- Hamüdiddin Aksarayi, 18- Hacı Bayramı Veli Ankaravi
15- MÜCEDDİDİYE TARİKATI
1- Hoca Bahaüddin Nakşibend, 2- Mevlana Yakup Çerhi, 3- Hoca Ubeydullah Taşkend, 4- Kadı Muhammed Zahid, 5- Muhammed Parsa, 6- Muhammed Derviş, 7- Muhammed Hacegei Semerkandi, 8- Şeyh Muhammed Baki Billah, 9- İmam-ı Rabbani
16- CELVETİYE TARİKATI
1-Hacı Bayram-ı Veli, 2- Hızır Dede Bursevi, 3- Mehmed Muhyeddin Üftade, 4- Aziz Mahmud Hudai, 5- Şeyh Ahmed Efendi, 6- Şeyh Abdullah Efendi, 7- Osman Efendi Atpazari, 8- İsmail Hakki Bursevi
Bu bilgilerden sonra tasavvuf ekollerini mektepler halinde kümelendirip konumuza son verelim.
a. Nişabur Mektebi, Fütüvvet ve Melâmet Okulu… Bu bölgede yetişen mutasavvıfların başlıcaları, Bâyezid Bistâmî, Yahyâ b. Muâz Râzî, Ebû Hafs Haddâd ve Hamdûn Kassâr`dır.
b. Mısır Mektebi, Mârifet ve Muhabbet Okulu… Zünnûn Mısrî, Mısırlı bir sûfî olmakla birlikte, onun tesir ve nüfûzu, Mısır dışında Sehl b. Abdullah Tüsterî, Ebû Türâb Nahşebî, Ebû Abdullah b. Cellâ ve Ebû Saîd Harrâz gibi mutasavvıflara kadar uzanmıştır.
c. Şam Mektebi, Açlık ve Gece İbâdeti Okulu… Bunların başında Ebû Süleyman Dârânî (ö.215/830) ve talebeleri Ahmed b. Ebi`l-Havârî ile Ahmed b. Âsım Antâkî gelmektedir. Ebû Abdullah b. Cellâ ile Feth Mevsılî Şam bölgesinde yetişen ünlü mutasavvıflar arasında yer alır.
d. Bağdad Mektebi Tevhîd ve Aşk Okulu… Ebû Hâşim Sûfî, Ma`rûf Kerhî, Mansûr b. Ammâr (ö.225/840), Haris b. Esed Muhâsibî (ö.243/857), Cüneyd-i Bağdadî (ö.297/909) bu ekolün en önemli temsilcileridir.
Kısaca tasavvufa değinmeye çalıştık. Her bir mutasavvıfın hayatı ve düşünce yapısı incelenirse daha sağlıklı sonuçlar doğar düşüncesindeyiz. Fakat mekanın darlığı sebebiyle ancak bu kadarıyla iktifa ediyoruz. Doğrular İslama yanlışlar ise kendi nefsimize aittir. Davamızın sonu Allah’a hamdtir.
Zülfikar Fırat / İnzar Dergisi – Kasım 2012
Zülfikar Fırat