Şairē Eşqa Feqiyē Tēyra - 3

İbrahim Dağılma
… Feqiyê Teyra(n) şiirinde, aşkın dolayısıyla sevgilinin anlatımı doğadaki benzetmelerle güçlenir. Sevgili; gerdanzer, dêmqemer, fener, nazik, reyhan, gul, quling, dîlber, kewser, bejn zirav, horî, bisk siyah vb. kelimelerle anlatılmıştır. Divan edebiyatında siyah saç, genellikle “ağ”a benzetilir. Ağ ise âşık için zor bir tuzaktır. Saç, şahbazdır yani avlayıcıdır.
… Feqiyê Teyra(n) şiirinde, aşkın dolayısıyla sevgilinin anlatımı doğadaki benzetmelerle güçlenir. Sevgili; gerdanzer, dêmqemer, fener, nazik, reyhan, gul, quling, dîlber, kewser, bejn zirav, horî, bisk siyah vb. kelimelerle anlatılmıştır. Divan edebiyatında siyah saç, genellikle “ağ”a benzetilir. Ağ ise âşık için zor bir tuzaktır. Saç, şahbazdır yani avlayıcıdır.

 

Bêhiş kirim zulfê du reş,                                      Delirtir beni kara zülüflerin
            Biskê siyah, bîhnê di xweş,                                  Siyah saçların, güzel kokun
            Ey duxterê, çapik bi meş,                                     ---------------------------------
            Wêran ezim, malim xirab.                                    Viran olup evi yıkılan benim

            Bêk`êf kirim zilfê du reş,                                      Keyifsiz eyledi beni kara zülüflerin
            Biskê siyah, zilfêd qemer,                                    Siyah saçların, esmer zülüfler
            Eşq û muhbeta min li ser,                                     Aşk ve muhabbetin mi cezbediyor
            Wêran ezim, malim xirab.                                    Viran olup evi yıkılan benim

 

...

 

Şiirlerinde ölüm teması sıkça karşımıza çıkar, dünyanın gelip geçici olduğu dillendirilir. Ölüm, önlenemez ve ertelenemez bir hakikattir. Ne Allah`a yakınlık, ne de dünyevi makamlara sahip olma, çeşitli yeteneklere sahip olma bu ölüme bir çare değildir. Her nefis sahibi bu gerçeği yaşayacak ve dönüş Allah`a olacaktır. Allah`ın seçkin kulları peygamberler, kâmil insanlar dahi bu dünyadan göçmüştür.

 

Ne Âdem ma û ne Aîş ma/ Ne Adem kaldı ne Şit kaldı
            Ne Nuh ma û ne Îdrîs ma/ Ne Nuh kaldı ne İdris kaldı
            Ne Yûsûf ma ne Cercîs ma/ Ne Yusuf kaldı ne Cercis kaldı

            Ne Eyûbê birîndar e ma/ Ne yaralı Eyüp kaldı
            Ne Yehya ma ne Salîh ma/ Ne Yahya kaldı ne Salih kaldı
            Ne Harûn ma ne Mûsa ma/ Ne Harun kaldı ne Musa kaldı
            Ne Meryam ma ne Îsa ma/ Ne Meryem kaldı ne İsa kaldı

 

Ayrıca ölüm gerçeğinin herkese mukadder olduğu dile getirilen dizelerde kullandığı isimlere bakılınca Feqiyê Teyra`nın, tarihî olaylar ve kişiliklerden haberdar olduğu ve iyi bir eğitim almış olması kesindir.

 

Ne Calis û ne Soqrat man/ Ne Calis kaldı ne Sokrat kaldı
            Ne Talis û ne Boqrat man/ Ne Talis kaldı ne Hipokrat kaldı
            Ne Zulqerneyn û ne Mîr’at man/  Ne Zülkarneyn kaldı ne Mirat kaldı
            Ne Cumcum ma ne Exyar e/ Ne Cumcum kaldı ne Eğyar kaldı 
            Ne Eflatun û Loqman man/ Ne Eflatun kaldı ne Lokman kaldı
            Ne Dawid û Suleyman man/ Ne Davud kaldı ne Süleyman kaldı
            Ne Fi’rewn û ne Haman man/ Ne Firavun kaldı ne Haman kaldı

 

...

 

Doğa`nın coşkun bir lirizmle dile getirildiği dizelerde aşk/sevgili Divan şiirinin özelliklerini çağrıştıran bir yaklaşımla ele alınmıştır.

 

Sevgili; düşlenen, her dem hayal edilen, ulaşılmazlığın umutsuzluğu içinde sağlam bir umutla arzulanan, şevkle adına şiirler yazılandır.

 

Şiirlerinde bu aşkın beşeri mi/dünyevî mi, yoksa ilahi mi olduğu ilk etapta zor gelse de aşkla ilgili mazmunlar yerli yerinde incelenince bu aşkın her yönüyle Allah`a olduğu kesinleşir. Fuzulî’nin Leyla ile Mecnun’unda da bunu görebiliriz.

 

Feqi de aşağıdaki şiirini roj-güneş üzerine yazmıştır. Zahiri olarak güneş gerçek olsa da imgesel bir anlam çerçevesinde güneş, İlahi nurun tecellisi olarak Allah`ın bir ayeti olarak Allah`a ulaştırır. Sevenin gönlü sevdiği ile olmadığında virane/yıkılmış/harap/karanlık olmuştur. Gönle sevgili gelince gönül imar olacak, nurlanacaktır. Hadis-i Kutsi`deki şu İlahi beyan bu manayı bize edeple okutur: " Ben mekânlara, göklere ve yere sığmam; sadece mü`min kulun kalbine sığarım!" Güneş doğmaz, ışığı ve ısısıyla varlığa, eşyaya, nesneye tecelli etmezse zerre/âşıklar ortaya çıkmaz. Bu nedenle güneşin doğması, İlahi nurun aydınlığıyla karanlığı örtmesi, ilim ehlinin cehaleti gidermesi önemlidir. Güneş, bir aynadır, tabiatı belirginleştirir.

 

Roj hilat ava bû                                      Güneş doğdu, ( her yeri) mamur eyledi!
            Erd û ezman cikî rawestabû                   Yer ve gök durgun bir yerdi!
            Dinya bi tebyetê şên û ava bû                 Dünya doğal, şen ve mamurdu            
            Hey roja sor bi rengê xewe va                Güneş henüz kendi rengiyle idi.
            Bê te hêşîn nabî gul û gîha                     Ne bir gül ne de bir ot sensiz yetişmez!
            Tu bilind î hergav pewazê                      --------------------------
            Erd ji te hergav dizê                                Dünya senle doğar
            Tu mîna pêlet agir li ezman                    Kor bir ateş gibisin gökte
            Germê didî deşt û zozanan                      Ovaları, yaylaları ısıtırsın!
            Tu germ dikî ser û binê                           Her şeyi sen ısıtırsın!
            Teva û re’vur bi te dibin xine                  -----------------------------

 

...

 

Feqi`yi kendi öz mecrasından saptırıp sosyalist öğretilere yakıştırmak için onu salt bir dengbéj göstermek veya kavmi bir aidiyet içinde onu bir ırkla sınırlamak yakışıksız bir davranış olduğu gibi zorlayıcı bir şekillendirmedir.

 

Onun şiirleri beslendiği kaynağın Kur`an ve Sünnet olduğunu açık bir şekilde gösterdiği gibi Mevlana, Yunus, Fuzuli... gibi onda da insanlığa kucak açan bir çağrı ve Allah`a sevdalı bir gönlün duygusal çağrışımlarının lirizmini taşır.

 

Dizelerinde inci misal bizlere göz kırpan İslami prensipler, Allah’a ve peygambere övgü, tasavvuf, vahdet-ül vucüt, Allah’a ulaşmak gibi temaları çokça işlenmiştir. İşte böylesi söz hazinelerini ve doğruluk değerlerini bize gösteren bir şiirinden bir bölüm;

 

Erşê ‘ezîmê ekber e                               Büyük arşı azimdir.      
            Zînet û raza merkezî                              Ki ovası karar ve ziynet merkezidir.
            Ew kursîya heq li ser e                          Haq Teâla’nın üzerinde oturduğu kürsü
            Bêşems û gerdûn dibezî                        Güneşsiz ve aysız gezer
            Heq wahid e witr e fer e                        Haq Teâla tek ve birdir
            Bê newm e baxvanê rezî                       Bağın bahçıvanıdır, onu uyuklama tutmaz

            Çerxê di nêv çerxa ez im                      Çarklar içindeki çark benim
            Ruh û rewana min u yî                          Ruhu revanım sensin!
            Ez hişkedar im nariz im                        Kurumuş ağacım fakat çürümez
            Xeml û ruhana min tu yî                       Su ve reyhanım sensin
            Bê te neşêm gavek bez im                    Sensiz bir adım dahi atamam
            Xanim mirada min tu yî                        Sultanım! Arzum Sensin!

 

Yine aynı şiirin ilk dizelerinde Allah’ı adeta zihnimize ve gönlümüze nakş eden sözcüklerle anlatmaya çalışır.

 

Ellah çi zatek ehsen e                          Ne güzel bir zattır, Allah(c.c)
            Zêde letîf û qadir î                               Latif ve Kudret Sahibidir.
            Mexlûq hemî nexşê te ne                     Mahlûkat hepsi Senin müzeyyen nakşındır.
            Vêk ra li hemyan fekirî                        -----------------------------------
            Hemd sena laiq we ne                          Hamd u sena sana layıktır
            Yê erşê ezim çêkirî                              Arş-ı azamı yaratan ( Sensin!)

 

...

 

Feqiyê Teyra(n) şiirinde, aşkın mistik yönlerinin yanı sıra somut yönlerini de bulabiliriz. Aşk zaman zaman gerçek aşk gibidir. Sevgili ya da sevgililer isim olarak verilmez. Güzelleri tanımlayan, tasvir eden kelimelerin bazıları hem halk edebiyatında hem de divan edebiyatında kullanılan kelimelerdir.

 

Feqiyê Teyra(n), sade bir dille şiirlerini tezyin ederken aynı zamanda Arap ve Fars edebiyatından yararlanan, divan edebiyatı geleneğine bağlı bir şair olarak karşımıza çıkar. Bu yönü dahi göz önüne alınırsa onun medreselerde ciddi bir eğitim aldığı, tarihi birçok olay ve kişiliğin farkında olduğu söylenebilir.

 

Feqiyê Teyra(n) şiirlerini çoğunlukla Kürtçe yazmayı tercih etmiştir. Bu tercihin öne çıkmasında şiirlerinde halka dönük bir niyetin oluşu ve Allah`ın ayetlerinden bir ayet olan dili canlı tutma isteği olarak değerlendirilebilir. Kelimelerin anlam çağrışımları, imgeli söyleyişler, benzetmeler, eş ve zıt anlamlı sözcükler... Feqi`nin şiir dilindeki zenginliği gösterir.

 

Şiirlerin içeriklerine bakıldığında Feqi`nin toplumu önemsediği ve sosyal sorunlarını dile getirici bir eğilim sergilediği görülür.  O halka, halkın değerlerine uzak olmadığı gibi toplumsal dert ve sevinçleri duyumsayan ve bunu şiirlerine taşıyan bir halk şairidir.

 

Ne bay î                                            Ne rüzgârsın!

Ne baran î                                         Ne yağmur

Ne lêmişt î                                        Ne sel,

Ne nar î                                             Ne ateşsin!

Hunirê giran î                                    Büyük bir hünersin,

Şemala dilan î                                   Kalplerin süsü                          

Teyrê gomanî                                    Hüma kuşusun

Dengbêjê jaran î                                Kimsesizlerin ozanısın!

 

...

 

Şiirleri, genellikle hece vezninin 8’li ölçüsüne uyar.  Yarım, tam ve zengin kafiye kullanmıştır.

Baxê ku baxvan bête ber / Erdek heye ew lê nebî
            Dara ku enqa bête ser / Belgek heye sih lê nebî
            Kî ji nî’metê dê dit xeber / Ya Reb derê derê feyzê vebî

 

...

 

Şiirinde ritmik ve müzikal bir tad vardır. Bu sebepledir ki birçok şiiri bestelenmiştir. “Dîlber” ve “Dilo Rabe” bestelenen şiirleri içinde çok bilinenleridir.

 

Ay Dilberé



             li baxê min bû zivistan                                      
                            hey dîlberê dem gulîstan
                            çilmisî gul bax û bistan
                            wêran ezim malêm xirab

                            hey dîlberê qey menale
                            feqiyê tayran êdî kale
                            nexweşekî pir bê hale

                            tu him gulî him rihanî
                            tu him derdî him dermanî
                            him hekîmî him loqmanî
                            wêran ezim malêm xirab

                            hey dilberê da tu zanî
                            kulîlik vebûn çiya u banî
                            bilbil pirs kir feqî kanî
                            wêran ezim malêm xirab
                      

           

             Kış geldi bağıma
                            Zaman gül bahçesi ey dilber
                            Gül, bağ bahçem soldu
                            Viran oldum halim yaman

                            İnleme artık ey dilber
                            Feqiyé teyran yaşlandı artık
                            halsiz bir hastadır artık

                            Hem gül hem de reyhansın sen
                            Hem dert hem de dermansın sen
                            Hekim ve lokmansın sen
                            Viran oldum halim yaman

                            Sen bilirsin ey dilber
                            dağların doruğunda çiçekler açtı
                            Bülbül sordu Feqi nerde
                            Viran oldum halim yaman


 

...

 

Teyra(n)’ın en önemli özelliklerinden bir tanesi de kelime tekrarları yoluyla şiirinin ölçü, kafiye ve anlamını güçlendirmesidir. “ne” ve “man” kelimeleri ile oluşturduğu mükemmel ahenge birbirine yakın anlamlı diğer kelimeler ve sesli-sessiz harfler arasındaki uyum eşlik eder.

 

                Ne belçim man ne sinbul man

                Ne ruhan man ne sorgul man

                Ne hevrî man ne hevdil man

 

Feqiyê Teyran bir yönüyle doğanın lirizmini dizelerine taşırken bir yandan da aşkın hallerini iyi bilen, âşıka ve maşuka şiirler yazan, ayrılık duygusunu iyi bilen bir şairdir de. Onun Ay Dîlberê ve Ay Dilê min Ay Dilo şiirleri bunun önemli birer göstergesidir.

 

Sözlü kültürlerde yazılı olandan öte söz bakidir. Evet, orada da söz uçar, ama hayatın içinde kaybolmak için değil. Aksine söz gönüllere girmek, ağızlarda dolaşmak ve her defasında yeni manalar eklenerek büyüyüp bugüne ulaşmak ister. Bu yüzdendir ki Feqî’nin şiirleri de dilden dile dolaşmıştır.

 

Feqiyê Teyran’ın şiirlerine dönüp bakarsak neredeyse her şiirinin bir efsanesi vardır. Onun isminden başlar efsaneler. Kuşların dilini çözmeye başladığında, onlarla konuşabildiğinde kuşların öğrencisi ya da çırağı olur. Halkın, Fırat’ın hırçınlığından muzdarip olduğu zamanlarda onun Fırat’ın kıyısına oturup günlerce suya şiirler okuduğu zaman da “ey avê av” çıkar ortaya. Âşık olduğu ‘dilber’e kavuşmak için koşulları yerine getirmek ister. Zira ‘dilber’in babası ona kızını verebilmesi için iki koşul öne sürmüştür. Bu koşullardan biri bir ırmağı sakinleştirmekken (Yine su ve yine suyun di

26-11-2016 0 Yorum

Yıldız imi (*) ile işaretlenmiş alanlar gereklidir.